VUI BUỒN CÙNG THUỶ ĐIỆN (P.2)

VUI BUỒN CÙNG THUỶ ĐIỆN (P.2)

Phú Yên ngập nặng

Thuỷ điện xả lũ gây tai hoạ cho dân

Ngày 2/11, khi bão Mirinae đổ bộ vào Phú Yên gây mưa rất to thì hồ thủy điện Sông Ba Hạ xả lũ với lượng nước gấp đôi hôm trước. Đêm ấy, đập Đá Vải ở hạ nguồn bị vỡ, nhấn chìm thị xã Sông Cầu và nhiều vùng ở huyện Tuy An.

Gần 70 người dân Phú Yên đã thiệt mạng trong bão lũ (tính đến trưa ngày 5/11) khiến nhiều người đau lòng, bức xúc đổ lỗi cho Công ty cổ phần Thủy điện Sông Ba Hạ đã xả nước không đúng thời điểm và không báo trước cho dân. Anh Hoàng, một người dân sống ở Sông Cầu nói: “Nếu hồ thủy điện không xả nước, có thể Phú Yên không ngập nặng và nhiều người chết như trong đợt bão lũ này”.

Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Thủy điện Sông Ba Hạ Võ Văn Tri cho biết, đã xả lũ đúng quy trình và thông báo trước cho lãnh đạo tỉnh kế hoạch cụ thể: “Chúng tôi đã cân nhắc rất kỹ về việc xả lũ, đó là điều bất khả kháng nhưng phải làm. Nếu hồ Thủy điện Ba Hạ không xả lũ thì sẽ là một thảm họa lớn hơn khi đập thủy điện bị vỡ. Thủy điện Ba Hạ nằm ở cuối sông Ba, là bậc thang cuối cùng trên sông, chúng tôi không thể nào tự điều tiết được lũ vùng hạ lưu với dung tích hồ chứa nước chỉ có 349,7 triệu m³. Trong khi đó các hồ thủy điện khác trên dòng sông này đã đồng loạt xả lũ, khiến lưu lượng nước trên sông Ba lên rất cao, có lúc đạt mức 20.000 m³ một giây. Nếu Ba Hạ không xả lũ thì không thể an toàn”.

Trước đó không lâu, sau bão số 9 việc xả lũ ở đập thuỷ điện A Vương đã gây lụt lớn làm người dân Quảng Nam khốn đốn.

Bão lụt tàn phá ghê gớm nhưng đa số không xuất hiện bất ngờ. Bão thường hình thành ngoài biển Đông, cả tuần lễ mới vào đến nước ta. Mưa trên trời rơi xuống, có giai đoạn động trời, có giai đoạn mưa rơi, có giai đoạn nước chảy để từ thượng nguồn xuống gây ngập lụt hạ nguồn. Nhưng bảo xảy rangười dân có thể đoán trước còn việc xả lũ của hồ đập thuỷ điện thì người dân không thể ngờ được.

Nhớ lại cơn lũ lịch sử năm 1999, ở tỉnh Quảng Nam, ông Lê Trí Tập là Chủ tịch UBND tỉnh lúc đó, thức mấy ngày đêm đứng canh trên thân đập hồ chứa nước Phú Ninh. Tình hình khá nguy ngập, có ý kiến xin nổ mìn phá đập xả lũ. Khó hình dung, nếu phá đập lúc đó thiệt hại sẽ ghê gớm thế nào.

Ông Lê Trí Tập, mặt đầm đìa nước mà không biết đâu là nước mưa, đâu là nước mắt, chỉ biết khuôn mặt ông đanh lại, vô cùng căng thẳng và ông hạ lệnh: “Không được phá đập!” Đó là quyết định của người chỉ huy, táo bạo giữa thời khắc kinh hoàng, dám chịu trách nhiệm và đã cứu được sinh mạng của hàng nghìn người dân.

Mặt trái của thuỷ điện

Nằm trên địa bàn xã Mà Cooi, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam, Nhà máy thủy điện A Vương (công suất 210MW) là một trong những nghi vấn về nguyên nhân làm lũ trầm trọng thêm ở vùng hạ lưu trong đợt bão số 9 vừa qua.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Văn Lê, chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần thủy điện A Vương (AVC)  cho biết: “Công tác vận hành hồ chứa thủy điện A Vương phải đảm bảo các ưu tiên thứ tự như sau: đảm bảo tuyệt đối cho công trình đầu mối của Nhà máy thủy điện A Vương, cung cấp điện lên lưới quốc gia phục vụ kinh tế - xã hội. Điều này chứng tỏ ngay trong quy trình vận hành xả lũ mà Bộ Công thương ban hành trước đó không hề giao nhiệm vụ cắt lũ đối với hạ lưu”.

Theo báo cáo của AVC gửi lãnh đạo tỉnh Quảng Nam, ngày 29-9 do lưu lượng nước về hồ quá lớn (từ 2.500 - 3.000m³/giây) và có khả năng vượt cao trình 380m, AVC đã có công văn gửi tỉnh Quảng Nam xin xả lũ khẩn cấp (thời gian xả lũ từ 13g-17g ngày 29-9 với lượng nước xả 14 triệu m³). Nhưng thực tế tổng lượng nước AVC xả về hạ lưu tính từ 15g ngày 29-9 đến 7g ngày 1-10 là 149,3 triệu m³ nước. Đây chính là một trong những nguyên nhân khiến mực nước ở hạ lưu tăng vọt, nhấn chìm hàng chục ngàn ngôi nhà các vùng Đại Lộc, Hội An.

Thủy điện A Vương

Sau khi bão số 9 đi qua, cuối buổi chiều 29-9 nước sông Hương (Thừa Thiên - Huế) dâng cao và đến tối nước lũ đỏ ngầu, ngập hết các đường phố trung tâm TP Huế, vùng Thành nội và các vùng hạ du sông Hương như các huyện Phú Vang, Quảng Điền, Hương Trà. Đến 20g ngày 29-9, nước sông Hương đã lên đỉnh lũ 4,57m (trên báo động 3 là 1,57m) tại vị trí của trạm thủy văn Kim Long. Nước lên rất nhanh khiến nhiều người bất ngờ trở tay không kịp.

Lý giải việc nước dâng đột ngột, ông Phan Thanh Hùng, chi cục trưởng Chi cục Phòng chống lụt bão và bảo vệ đê điều Thừa Thiên - Huế, cho rằng nước dâng do nhiều nguyên nhân như gió lớn, thủy triều, mưa to trước, trong và sau lũ... Một nguyên nhân khác mà ông Hùng cho biết là việc hồ Bình Điền ở đầu nguồn sông Hương đã xả tràn tối đa với năm cửa xả lũ.

Theo biểu đồ theo dõi lượng mưa và mực nước do Chi cục Phòng chống lụt bão và bảo vệ đê điều cung cấp, hồ Bình Điền bắt đầu tràn lúc 1g ngày 29-9. Đến 12g cùng ngày, mức tràn là 4,58m và cao điểm nhất là lúc 1g ngày 30-9 với cột nước dày 7,55m trong cả năm cửa đổ ào ạt xuống đồng bằng. Điều này đồng nghĩa với việc đập thủy điện này không chặn được một giọt nước lũ nào cho vùng hạ du sông Hương như giao ước ban đầu lúc đặt thủy điện ở đây.

Ông Đinh Hữu Tấn, tổng giám đốc Công ty cổ phần thủy điện Bình Điền, thừa nhận sự việc trên và cho biết hồ xả tràn tối đa để bảo vệ đập, bảo vệ an toàn cho vùng hạ du. Ông Tấn cho biết nguyên nhân chính là do trước đó hai trong số năm cửa đập bị sự cố không nhấc lên được nên phải mở toang cả năm cửa và hoàn toàn không điều tiết được nước lũ khi nước tràn qua đập.

Một điều ngạc nhiên là Nhà máy thủy điện Bình Điền cũng bị ngập. Ông Võ Phi Công, trưởng phòng kỹ thuật của công ty, cho biết khoảng 13g ngày 29-9, điện cúp nên hệ thống bơm tiêu nước không hoạt động. Nước ở chân đập lên rất nhanh đạt đến mức 24,5m, trong khi cao trình nhà máy này chỉ là 21m. Điều đó khiến nước lũ tràn ngập cả nhà máy, nhấn chìm nhiều hệ thống máy móc, làm hai tổ máy phát điện phải ngưng hoạt động và hư hỏng nặng. Nước lũ xoáy vào gây đổ cột xuất tuyến (xuất điện từ nhà máy ra ngoài), gây sạt lở nhiều taluy, tường chắn quanh khu vực nhà máy.

Hiện nhà máy bị tê liệt hoàn toàn, đang phải sửa chữa, dự kiến mất hai tháng mới có thể đưa được một tổ máy hoạt động trở lại.

Điều nguy hại hơn, với việc đình trệ sản xuất trong hai tháng tới, đồng nghĩa với việc không rút dần nước 72m³/giây từ lòng hồ thì nước sẽ luôn ở mức qua tràn. Như thế chỉ cần xảy ra mưa lớn ở đầu nguồn, TP. Huế và vùng hạ du sông Hương có khả năng phải gánh chịu những trận lụt tiếp theo.

Sửa chữa cửa xả lũ thủy điện Bình Điền ngày 6-10 

Sau sự cố xả lũ thuỷ điện A Vương trong bão-lũ số 9, đã có khá nhiều ý kiến trái ngược, mổ xẻ vấn đề để làm sáng tỏ việc đúng-sai, trách nhiệm của đơn vị sở hữu, vận hành thuỷ điện ở thượng nguồn. Từ sự "mổ xẻ" này lại lộ diện quá nhiều lỗ hổng trong quản lý nhà nước, trong cơ chế giám sát, quy trình vận hành các hồ, đập thuỷ lợi, thuỷ điện ở Quảng Nam.

TS. Nguyễn Lan Châu, Phó Giám đốc Trung tâm dự báo khí tượng thủy văn T.Ư cho biết: “Việc dự báo lũ cho các nhà máy thủy điện là rất cần thiết. Tuy nhiên, các thủy điện ở miền Trung hiện chưa đặt vấn đề hay có phối hợp gì với Trung tâm. Trung tâm chỉ mới làm công tác dự báo lũ cho các thủy điện lớn ở miền Bắc, khi có lũ, Trung tâm thường thông báo rất sớm để họ có phương án. Còn với những thủy điện nhỏ và vừa hiện nay thì thì… chịu”.

Về sự phối hợp giữa hai cơ quan này, bà Nguyễn Lan Châu khẳng định: “Từ trước tới nay không có bất kỳ sự liên hệ nào giữa các công trình thủy điện miền Trung với ngành khí tượng!".

Thuỷ điện - Miếng mồi hấp dẫn

Tính riêng nhóm dự án thủy điện nhỏ đăng ký ở Bộ Công Thương, năm 2007 có cả thảy 26 nhà máy thuộc loại này đi vào vận hành với tổng công suất 450 MW. Năm 2008, có thêm 24 nhà máy đi vào hoạt động với tổng công suất 343 MW. Trong khi 126 dự án thủy điện ở Lào Cai được thực hiện dần dần hơn 10 năm nữa, các địa phương khác có rừng, núi, và dòng chảy dốc, không chịu kém cạnh.

Tính đến nay, theo thống kê của Bộ Công Thương, toàn quốc có 216 dự án thủy điện vừa và nhỏ đăng ký đầu tư xây dựng với tổng công suất gần 4.100 MW, gấp hai lần công suất nhà máy thủy điện Hòa Bình.

Có hai lý do cơ bản thúc đẩy làn sóng đầu tư ồ ạt vào dự án thủy điện vừa và nhỏ. Thứ nhất là về chính sách quốc gia và lợi ích kinh tế. Với nhu cầu điện lực tăng 15 - 17 phần trăm mỗi năm, dự thảo chiến lược phát triển năng lượng quốc gia đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2050 cho thấy, tỷ trọng công suất sử dụng nguồn năng lượng mới, năng lượng tái tạo đến năm 2010 sẽ đạt năm phần trăm tổng năng lượng quốc gia.

Tỉnh Đăk Nông ra hẳn chính sách khuyến khích và nhanh chóng xây dựng được hơn 60 dự án với tổng công suất hơn 200 MW và vốn đầu tư hơn 4.000 tỷ đồng. Tỉnh Kon Tum láng giềng cũng kịp quy hoạch 54 dự án với tổng công suất 138 MW. Ngành ngành, người người làm thủy điện. Đi đến địa phương nào, hầu như đều thấy bóng dáng các đại gia. Họ có thể là bất cứ ai, từ doanh nghiệp đến tổ chức nghiên cứu.

Tính toán cho thấy, đầu tư năm tỷ đồng, sau năm năm, có thể thu hồi vốn, và sau 15 năm, có thể chuyển giao toàn bộ nhà máy cho địa phương. Đúng là nhất cử lưỡng tiện, nhà khoa học vừa hoàn thành nhiệm vụ đưa công nghệ về cơ sở vừa có cơ hội làm kinh tế.

Tương tự như vậy đối với địa phương. Xán lạn là thế, không khó cho các nhà khoa học gõ cửa quỹ hỗ trợ phát triển khoa học công nghệ để vay 80 phần trăm vốn đầu tư ban đầu. Bản thân quỹ cũng được tiếng hỗ trợ cho triển khai hoạt động công nghệ thay vì tiền có mà không làm gì, lại còn bị phê bình.

Lý do thứ hai, có lẽ không mấy được để ý đến, là đối phó với biến đổi khí hậu. Thủy điện được xem là giải pháp hiệu quả giúp giảm phát thải khí carbon dioxide (CO2), do giảm sử dụng nguyên liệu địa khai như dầu hỏa, than đá, để vận hành nhà máy nhiệt điện.

Theo Nghị định thư Kyoto năm 1997 về giảm phát thải khí nhà kính trong đó chủ yếu là khí CO2, các nước đang phát triển như Việt Nam có thể tận dụng nguồn viện trợ không hoàn lại từ các nước phát triển để xây dựng các nhà máy thủy điện thông qua một phương thức gọi là Cơ chế Phát triển Sạch (CDM).

Dựa vào CDM, doanh nghiệp có thể xây dựng dự án, tính toán công suất phát điện, quy đổi ra lượng CO2 phát thải tiết kiệm được, rồi đưa lên một ủy ban quốc gia và quốc tế về CDM xem xét. Nếu được chấp nhận, doanh nghiệp sẽ được cấp cái gọi là tín dụng carbon và tín dụng đó có thể mua bán được trên thị trường quốc tế. Doanh nghiệp có thể thu hồi vốn từ cách này.

Tính theo thời giá thế giới, mỗi chứng chỉ phát thải là 18 euro cho mỗi tấn CO2. Vị chi, mỗi năm, dự án nhỏ có thể giúp nhà đầu tư thu khoảng 140.040 euro, tương đương 3,36 tỷ đồng ta, từ CDM. Tiến độ thu hồi vốn, vì thế còn nhanh hơn nữa nếu xây dựng được dự án CDM.

Đây có lẽ là một trong những hiện tượng kinh doanh mới nhất ở nước ta đầu thế kỷ XXI, kiểu kinh doanh thời biến đổi khí hậu. 

Thuỷ điện phát triển thái quá chống lại môi trường

Việc đầu tư xây dựng các công trình thuỷ điện trong hàng chục năm qua, đã mang lại những lợi ích về kinh tế – xã hội ở nhiều địa phương. Trong hệ thống cung ứng điện năng, thuỷ điện là nguồn cung ứng linh hoạt nhất, nhờ khả năng tăng, giảm công suất rất nhanh, trong khi các nhà máy nhiệt điện, nhất là các tổ máy công suất lớn không có khả năng này.

Sự phát triển thái quá các công trình thuỷ điện gây hạn hán vùng hạ du vào mùa khô (do các nhà máy phải tích nước để đảm bảo sản lượng phát điện), gây ngập nước, làm biến đổi dòng chảy, và nó còn gây nên nguy cơ tàn phá trên diện tích lớn các khu rừng phòng hộ đầu nguồn, tạo ra nguy cơ về thiên tai, lũ lụt rất lớn do các công trình thuỷ điện thường được đặt ở đầu nguồn nước. Như tại Bình Định, đến hết năm 2008, đã có bảy công trình thuỷ điện được cấp phép, có khoảng hai mươi dự án thuỷ điện lớn, nhỏ khác đang chờ phê duyệt. Theo như hồ sơ các dự án, công trình thuỷ điện Trà Xom sẽ làm mất 633,7ha rừng đầu nguồn huyện Vĩnh Thạnh; để làm các công trình Vĩnh Sơn 2, Vĩnh Sơn 3, người ta sẽ phải phá 669ha rừng của huyện An Lão, Vĩnh Thạnh. Vĩnh Sơn 4, Vĩnh Sơn 5; thuỷ điện Nước Lương sẽ “ăn mất” 380ha, cũng là rừng phòng hộ đầu nguồn…

Theo quy hoạch của ngành điện, từ nay đến năm 2020, có 60 dự án lớn (từ trên 54MW đến 2.400MW) sẽ được đầu tư. Nhưng số dự án thuỷ điện vừa và nhỏ (30MW trở xuống) dường như đang phát triển rất mạnh. Kon Tum có khoảng 80 dự án, Quảng Nam có khoảng 57, Dăk Nông có 64… Có nhiều công trình có quy mô chỉ 5 – 10MW. Nhưng việc đầu tư, triển khai quá nhanh các dự án thuỷ điện này, đã gây nguy cơ to lớn về môi trường, môi sinh, trong khi nhiều chính quyền địa phương không đủ khả năng thẩm định, đánh giá để cấp phép. Hiện nay, các nhà máy thuỷ điện đã chiếm khoảng 40% tổng công suất nguồn điện của Việt Nam. Theo quy hoạch ngành điện, tới năm 2010, với tổng công suất nguồn khoảng 16.500 – 17.000MW, thuỷ điện chiếm tới 42,4%, nhiệt điện than chiếm 18,2% và điện khí chiếm 39,4%; đến năm 2020, thuỷ điện sẽ chiếm 62%. Đây là cơ cấu bất hợp lý cho hệ thống cung ứng điện của Việt Nam. Theo khuyến cáo của tổ chức quốc tế, các tổ chức hoạt động về môi trường, Việt Nam nên hạn chế tỷ lệ thuỷ điện dưới 30%, không chỉ vì vấn đề môi trường, mà chính vì Việt Nam cũng như các nước Campuchia, Lào không kiểm soát được lưu lượng nước ở thượng nguồn.

Phá khu bảo tồn thiên nhiên xây dựng thủy điện A Chò

Ở Việt Nam, đã có nhiều công trình gây tác động xấu về môi trường, nhưng chưa có công trình nào bị đình chỉ. Thiếu tính khoa học, vô cảm với vấn đề môi trường, môi sinh trong việc lập quy hoạch hệ thống điện, rồi đây sẽ còn gây những mối hoạ lớn ở nhiều địa phương, cho hàng triệu người dân ở những nơi có quá nhiều công trình thuỷ điện.

Cũng như bao lãnh đạo khác của những huyện miền núi Quảng Nam, ông A Lăng Mai quan ngại về việc cho triển khai quá nhiều dự án thủy điện ở các con sông thượng nguồn. Chỉ tính ở huyện Nam Giang có đến 12 thủy điện lớn, nhỏ; riêng trên sông Bung có các thủy điện: Sông Bung 4, Sông Bung 2, Sông Bung 5, Sông Bung 6; rồi Sông Bung 3A, 3B, 3C…

Hệ thống thủy điện bậc thang dày đặc như thế, nếu cứ liên tục khởi công mà không có sự nghiên cứu, đánh giá tác động môi trường theo hướng bền vững ắt sẽ xóa sổ diện tích rừng rất lớn, làm triệt tiêu chức năng phòng hộ đầu nguồn của rừng, dẫn đến hậu quả sạt lở núi và những trận lũ lụt lịch sử nối tiếp, nhấn chìm vùng đồng bằng hạ lưu. Và không ai khác, con người phải hứng chịu sự cuồng nộ của thiên tai…  

Các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc quy hoạch hệ thống thủy điện bậc thang sẽ tạo ra nhiều con đập trên một dòng sông, ảnh hưởng lưu lượng dòng chảy, từ đó ngăn cản động vật thủy sinh di cư một cách bình thường. Như thế, quy hoạch này dường như tăng thêm các xu hướng nghèo kiệt đa dạng sinh học và thủy sản.

Đó là chưa kể dòng chảy thay đổi là biến đổi sinh cảnh tự nhiên, tăng sự xâm nhập mặn của nước biển vào đất liền; đồng thời các hồ chứa cũng làm bồi lắng phù sa (bùn đất) làm nghèo các đồng ruộng của nông dân ở hạ lưu Vu Gia - Thu Bồn…

Đặc biệt, việc chặt trắng rừng để xây dựng hàng loạt hồ, đập; nhất là những hồ chứa lớn sẽ làm triệt tiêu chức năng phòng hộ đầu nguồn của rừng, dẫn đến xói mòn, sạt lở núi và lũ lụt nặng nề hơn ở hạ lưu... 

Đã vậy, nhiều công trình thủy lợi, mỗi cái xây dựng tiêu tốn từ 300-500 triệu đồng, nhưng xây xong và "phế thải" ngay; do không dự tính đến việc không có nước, vì các khe, suối nhỏ khi phát quang rừng lấy đất sản xuất bị khô cạn...

Để cứu vãn tình thế, UBND huyện Đông Giang đã lập một dự án mở rộng đất ruộng và đất nương rẫy thêm 132ha, trong đó PachePalanh 102ha, còn CutChrun 30ha. Song, dự án đang còn trên giấy, nhưng những miền rừng xung quanh các khu tái định cư đã bị phá tan hoang. Người dân ở các khu tái định cư, nhất là khu PachePalanh đã xóa sổ trên 100ha rừng để lấy đất sản xuất.

Ông Lê Hoàng Sơn, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm huyện Đông Giang, ngao ngán nói: "Rừng ở xung quanh khu tái định cư, lực lượng Kiểm lâm quá mỏng không thể cơm đùm, gạo gói tới những vùng rừng đó túc trực canh giữ ngày, đêm. Còn bà con Cơ Tu thì có cái lý của họ. Không có đất sản xuất họ phải phá rừng để có đất, chứ lấy đâu ra nương rẫy mà làm vụ mùa sinh sống".

Ông Nguyễn Phiếm, Trưởng phòng Kinh tế huyện Phước Sơn, cũng cho hay: “UBND huyện Phước Sơn đang chọn khai hoang khu vực sản xuất mới cho đồng bào Cor bị giải tỏa vì xây dựng thủy điện Đăk Mi 4 vào sinh sống ở khu tái định cư Nước Lan. Dự án khai hoang khoảng 4ha, nhưng thực chất cũng xén bớt diện tích đất rừng mà thôi”…

Việc qui hoạch xây dựng dày đặc một hệ thống thủy điện bậc thang trên các dòng sông đã và đang tàn phá, làm cạn kiệt rừng đầu nguồn. Điển hình như thủy điện Đăk Mi 4 trên sông Đăk Mi (hay còn gọi Nước Mỹ), khởi nguồn từ đỉnh Ngok Linh chảy qua địa phận huyện Phước Sơn, Quảng Nam, đã được khởi công từ cuối tháng 4/2007.

Để thực hiện dự án thủy điện này, ông Lê Nho Năm, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm huyện Phước Sơn cho biết: “UBND tỉnh Quảng Nam đã ra quyết định thu hồi 1.185ha đất. Nếu tính sòng phẳng, trừ đi diện tích đất nương rẫy, mặt nước dòng sông thì quyết định đó đã xóa sổ gần 683 ha rừng, chủ yếu rừng nguyên sinh, gồm các loại cây gỗ có giá trị như: Gõ, Huỳnh Đường, Sến, Dổi… Xóa sổ chừng ấy diện tích rừng, lãnh đạo chính quyền tỉnh Quảng Nam cũng cấp phép cho tận thu khai thác 19.539m³ gỗ.”

Theo đo đạc của Hạt Kiểm lâm Phước Sơn, cho đến thời điểm này, các đơn vị trúng thầu tận thu gỗ đã tổ chức tận diệt các cánh rừng trong vùng qui hoạch xây dựng thủy điện Đăk Mi 4 được 6.662m³ gỗ và đang tiếp tục khai thác...

Ông Lê Nho Năm tiếc rẻ rằng, trong quá trình tận thu gỗ, Ban Thường vụ Huyện ủy, UBND huyện Phước Sơn không cho phép phá thêm rừng để mở các đường bao đưa xe vào tận chỗ khai thác để vận chuyển gỗ, không cho khai thác gỗ phách, để đề phòng việc lợi dụng khai thác gỗ tận thu để phá rừng.

Do đó, hiện trên các vách đá có rừng của các xã Phước Hòa, Phước Kim, còn khoảng 500m³ gỗ song khó khai thác, phải bỏ lại. Điều đó có nghĩa, khi hồ thủy điện Đăk Mi 4 tích nước thì những mảng rừng kia sẽ bị nhấn chìm và xem như mất trắng hàng trăm khối gỗ quí.

Chỉ với một thủy điện Đăk Mi 4, Phước Sơn đã mất đi diện tích rừng nguyên sinh lớn như thế; đằng này còn hàng loạt thủy điện "bậc thang" nữa trên dòng Đăk Mi thì chắc chắn rừng ở huyện Phước Sơn càng teo tóp lại…

Gỗ từ rừng đầu nguồn trôi về hạ lưu sông Vu Gia

Còn ở huyện Đông Giang có nhiều rừng nguyên sinh, với diện tích tự nhiên khoảng 81.000ha; song qui hoạch hệ thống thủy điện và các khu tái định cư đã "gặm nhấm" rừng chỉ còn được dưới 52.000 ha.

Hồ sơ lưu trữ của Hạt Kiểm lâm huyện Đông Giang cho thấy, từ năm 2004-2006, trong vùng quy hoạch làm thủy điện A Vương đã tận thu được 5.600m³ gỗ. Còn một số thủy điện nhỏ và vừa như: Thủy điện Sông Côn khởi công năm 2005, tận thu được 560m³; thủy điện An Điềm trên 200m³, và thủy điện Za Hưng với việc tận thu khá dễ hàng chục khối gỗ từ những cánh rừng nằm dọc theo đường Hồ Chí Minh.

Tuy nhiên, đó chỉ là con số theo dõi của ngành Kiểm lâm, thực tế rừng bị tàn phá khủng khiếp hơn nhiều. Không chỉ rừng trong vùng quy hoạch làm thủy điện, quy hoạch các khu tái định cư bị phá mà nằm ngoài vành đai cũng bị băm vằm ngang dọc với lý do được nêu ra là mở đường vận chuyển vật liệu xây dựng phục vụ thi công thủy điện, vận chuyển gỗ tận thu...

Đây cũng là một trong những kẽ hở mà các huyện miền núi có dự án thủy điện dường như ít đề cập tới, hoặc có biết, song vì lý do nào đó cũng nhắm mắt làm ngơ, tạo điều kiện cho các trùm gỗ lậu câu kết với những cán bộ địa phương, ngành Kiểm lâm bị thoái hoá, biến chất để hợp thức hóa thủ tục tàn sát rừng trục lợi.

Nói thế không có gì là võ đoán, bởi chứng minh rõ ràng nhất là vụ án phá rừng Khe Diên và vụ phá rừng ở huyện Nam Giang, làm cho nhiều cán bộ chủ chốt phải mất chức, vào trại giam…

Một số lãnh đạo các huyện miền núi có thủy điện ở Quảng Nam còn cho biết thêm rằng, do nằm trong quy hoạch thủy điện nên rừng bị tàn phá một cách hợp pháp và việc tận thu gỗ cũng làm theo kiểu “ăn xổi”. Cứ chỗ nào dễ lấy thì cho đốn hạ, bốc lên xe, còn nơi nào khó khai thác thì cho xe ủi xuống suối, xuống khe.

Cũng vì thế mà trong bão số 9, lũ rừng đã cuốn về đồng bằng những cây gỗ còn nguyên, tấp ở đầu cầu Quảng Huế, Đại Lộc, hình thành một bãi gỗ khổng lồ với hàng nghìn khối. Đó là chưa kể đến khối lượng gỗ lớn trôi tuột ra phía biển Cửa Đại mà người dân vớt được…

Bãi gỗ khổng lồ

Những điều suy tư

Tại hàng chục cuộc hội thảo của Hội Thuỷ lợi Việt Nam ngày ấy, nhiều nhà khoa học, nhà quản lý có uy tín phát biểu: “Các nhà máy thuỷ điện cần được gọi đúng tên là công trình thủy lợi - thủy điện. Đất nước thường xuyên bão lũ, nông nghiệp vẫn là chủ đạo của nền kinh tế, tiêu chí thủy lợi cần được đặt cao hơn thủy điện”.

Cuộc tranh cãi bậc thang trên sông Đà cũng đã có kết luận. Vì nhiều lý do, chủ yếu là an toàn công trình và chống hạn, chống lũ cho hạ du (trong đó có thủ đô Hà Nội), Bộ Chính trị đã quyết định phương án Sơn La thấp thay vì Sơn La cao.

Bài học thuỷ lợi - thuỷ điện trên sông Đà thiết nghĩ vẫn còn nóng hổi. Tuy nhiên, dường như nó lại chưa được áp dụng cho các dự án thuỷ điện trên những con sông khác, đặc biệt là miền Trung, nơi hứng chịu nhiều hạn hán, ngập lụt nhất đất nước.

Nhiều con sông ở miền Trung và Tây Nguyên đang mang trên mình rất nhiều, rất nhiều nhà máy thuỷ điện, nhưng qua phát biểu của Bộ trưởng Bộ Công thương tại Quốc hội, cử tri được biết hiện vẫn chưa có quy chế vận hành liên hồ trên những con sông này!

Trong kỳ họp Quốc hội vừa qua, các đại biểu đã chất vấn: “Vì sao việc tích nước (phục vụ chống úng) hoặc xả nước (phục vụ chống hạn), nhiệm vụ quan trọng nhất của các công trình thuỷ lợi lại chưa có quy hoạch, quy chế tổng thể cho các công trình trên cùng một dòng sông? Phải chăng các dự án được phê duyệt một cách đơn lẻ, manh mún? Hay người ta vẫn đặt việc phát điện cao hơn việc chống lũ, chống hạn cho hạ du, như đã từng xảy ra đối với sông Đà?”

Bộ trưởng Vũ Huy Hoàng Bộ Công thương

trả lời chất vấn về thủy điện sáng 18/11

Cử tri mong muốn qua kỳ họp Quốc hội này, sẽ sớm có các quy hoạch, quy chế hài hòa, thủy lợi và thủy điện, trên các dòng sông ở miền Trung nói riêng, cũng như trên mọi miền đất nước để tránh những tai hoạ xảy ra cho người dân như đợt bão số 9 và số 11 vừa qua.