Quan hệ giữa kinh tế và hạnh phúc

Nghịch lý này đã nhanh chóng trở thành một tác phẩm khoa học xã hội kinh điển, được đăng trên các báo và các phương tiện truyền thông nổi tiếng nhất. Nó gần như là một sự thật hiển nhiên mà con người vẫn luôn tin - đó là tiền không thể mua được hạnh phúc.

Nhưng bây giờ nghịch lý Easterlin đang bị lung lay.

Tuần đầu tháng 4 vừa qua, tại học viện Brookings ở Washington, hai nhà kinh tế trẻ đến từ Đại học Pennsylvania đã trình bày một bản nghiên cứu, bác bỏ nghịch lý Easterlin.

Bản báo cáo của họ đã nhanh chóng thu hút được sự chú ý của các nhà kinh tế hàng đầu thế giới. Nó cũng gây ra những phản ứng từ phía ông Easterlin.

Trong bài báo cáo, Betsey Stevenson và Justin Wolfer đã tranh cãi rằng tiền thực sự có thể mang lại hạnh phúc cho con người, chỉ có điều nó không đảm bảo được cho sự hạnh phúc đó. Họ cũng chỉ ra rằng trong vòng 34 năm kể từ khi ông Easterlin cho ra đời công trình nghiên cứu của mình, thì các quan điểm trái ngược với ông vẫn xuất hiện ngày một nhiều. “Bởi thế mà lương bổng luôn là vấn đề quan trọng và đáng quan tâm nhất của mọi người”, bà Stevenson nói.

Một cuộc thăm dò ý kiến của Viện Gallup được thực hiện trên toàn thế giới để “đo lường” sự hài lòng của các dân tộc với cuộc sống hiện tại của mình.

Kết quả nói lên sự hài lòng của ngươi dân với cuộc sống phụ thuộc vào nền kinh tế của nước đó như thế nào.

Sự thật là ở những nước giàu có nhất thì mức độ hài lòng với cuộc sống của con người cũng là cao nhất. Các cư dân của những đất nước này dường như hiểu được rằng họ đang có một cuộc sống hết sức tốt đẹp dù họ có sở hữu một cái iPod Touch hay không.

Bà Stevenson và ông Wolfers nói rằng, số lương thực tế rất quan trọng đối với đời sống con người. Ở Mỹ, khoảng 90% số người trong các gia đình có thể kiếm được ít nhất 250.000 USD một năm và họ tự cho mình là những người “rất hạnh phúc”. Trong khi đó chỉ có 42% số người có mức lương dưới 30.000 USD/năm tự đánh giá mình là “hạnh phúc”.

Thậm chí “suy nghĩ không bình thường” của người Nhật không phải không thay đổi so với trước đây. Bà Stevenson và ông Wolfers đã tiến hành nghiên cứu những bản báo cáo cũ của chính phủ và đã thấy rằng vấn đề đã thay đổi nhiều trong những năm gần đây.

Cuối những năm 1950 và đầu những năm 1960, hầu hết các câu trả lời được xem là tích cực mà các nhà thu thập tài liệu của cuộc điều tra thu được là: “Mặc dù tôi không hài lòng với tất cả mọi thứ, nhưng nhìn chung, tôi hài lòng với cuộc sống hiện tại của mình”. Nhưng đến năm 1964, hầu hết các câu trả lời tích cực trở nên rất cực kì đơn giản chỉ với một câu ngắn: “Hoàn toàn hài lòng với cuộc sống hiện tại”. Tuy nhiên sau đó, càng ngày số phần trăm người đưa ra câu trả lời như trên càng giảm sút đáng kể.

Để đưa nghiên cứu mới vào ngữ cảnh cụ thể, tôi gọi Daniel Kahneman, một nhà tâm lý học tại Princeton, người đã đoạt giải Nobel kinh tế năm 2002 và đã trải qua một thời gian khá dài để làm cho các nhà kinh tế tin rằng tiền không phải là tất cả và chính ông ta đã viết một quyển sách về điều đó với tư tưởng giống với nghịch lý Easterlin.

Nhưng Kahneman cũng nói rằng ông vẫn thấy bản báo cáo của hai nhà nghiên cứu Stevenson và Wolfers là “hoàn toàn hấp dẫn”. Ông nói thêm, “Vẫn có một số lượng lớn các bằng chứng nêu lên rằng nghịch lý Easterlin không thể tồn tại”.

Tôi đã gọi cho ông Easterlin. Ông bây giờ đang làm việc tại trường Đại học Nam California và ông cũng đã nhận được bản sao bài nghiên cứu của bà Stevenson và ông Wolfers. Ông đồng ý rằng, con người ở những đất nước giàu có hơn thường hài lòng với cuộc sống hơn. Nhưng ông ta không cho rằng sự giàu có là nguyên nhân khiến họ hài lòng với cuộc sống.

Ông tiếp tục, “tôi có thể sẽ đồng ý với hai vị trên nếu như bất cứ một đất nước nào khi trở nên giàu có hơn thì người dân đều hài lòng với cuộc sống hơn. Ở một vài quốc gia, điều đó là đúng. Nhưng ở một số nước khác – như Trung Quốc và Mỹ - điều đó chưa hoàn toàn đúng.

“Một số người luôn muốn chứng tỏ nghịch lý Easterlin không đúng”. Ông nói với tôi như thế. “và tôi hoàn toàn sẵn sàng tin tưởng điều đó nếu như tôi có thể nhìn thấy một sự phân tích đầy đủ hơn để chứng minh nó”.

Họ đều thừa nhận rằng kết quả điều tra ở mỗi đất nước tại những thời điểm khác nhau thì khác nhau. Nhưng họ luôn ghi chú rằng sự hài lòng với cuộc sống đã tăng ở 8 trên 10 nước châu Âu. Và một lý do lớn khiến người dân Mỹ không hài lòng với cuộc sống là lương tính theo giờ của hầu hết các công nhân không tăng nhiều.

“Những bằng chứng qua thời gian này có thể chưa xác thực lắm”, ông Wolfers nói. “Nhưng nó xác thực hơn những luận điểm mà ông Easterlin đã đưa ra”.

Kinh tế phát triển, tất nhiên không đủ để đảm bảo hoàn toàn cuộc sống của con người. Ví dụ ở đất nước này, chúng ta đang gặp phải một số vấn đề rắc rối trong công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng như việc điều trị các bệnh tim mạch thì quá nghèo nàn nhưng không phải do nguyên nhân thiếu các loại máy móc hay các phương tiện hiện đại.

Nghiên cứu gần đây cũng chỉ ra rằng, những thứ làm cho con người hạnh phúc nhất thường là – nhà cửa ổn định, có thời gian bù khú với bạn bè – không phải lo lắng gì với một mức lương rất cao.

Nhưng sẽ là một sai lầm rất lớn nếu để cuộc tranh cãi này đi quá xa. Thực tế là sự phát triển kinh tế không thể làm cho những người dân một nước hài lòng hơn chỉ bằng vật chất.

Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế cũng có nghĩa là con người sẽ đầu tư nhiều hơn cho việc nghiên cứu khoa học để tìm ra các bí quyết, phương pháp làm cho tuổi thọ kéo dài hơn, sống khỏe mạnh hơn. Nó cũng cho phép con người có điều kiện tổ chức những cuộc đi chơi, thăm viếng người thân lâu không gặp hoặc đi đến những nơi họ chưa từng đến.

Khi bạn giàu có hơn, bạn có thể làm việc ít hơn – và có nhiều thời gian với bạn bè hơn. Điều đó thật tốt!