“lương” và “giáo”

Phải nói ngay là trong tiếng Việt “lương” là một trong những từ thiếu nhân văn nhất. Tất nhiên là nhận xét này dành cho nét nghĩa của “lương” đang được đặt trong thế đối lập với “giáo”.

“giáo” vẫn luôn được dùng để chỉ cho tập hợp đồng bào theo Thiên Chúa giáo (và các yếu tố hữu quan).

 “lương” theo nghĩa thông thường là “hiền lành, tốt”. Ví dụ “lương” trong “lương thiện”, “lương tâm”. Đối lập với “lương” là “bất lương”. Thế nhưng “giáo” lại được đặt đối lập với “lương”. Nghĩa là mặc dù không nói ra nhưng có một tiền giả định rằng “giáo” tương đương với “bất lương” (và điều này đã tồn tại trong tri nhận của người (chấp nhận) dùng đến mức như mờ hẳn nội dung).

Việc này có nhiều nguyên nhân, trong đó có yếu tố lịch sử. Những ngày đầu du nhập vào nước ta, Thiên Chúa giáo bị xem là “tả đạo”. Trong “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc”, Nguyễn Đình Chiểu mắng những người theo Tây rằng:

“Sống làm chi theo quân tả đạo, quăng vùa hương xô bàn độc, thấy lại thêm buồn; sống làm chi ở lính mã tà, chia rượu lạt, gặm bánh mì, nghe càng thêm hổ.”

Khi “các bên” còn chưa kịp hiểu nhau và khi mâu thuẫn với ngoại bang (mà ngoại bang này lại có gốc gác thuộc nền văn hóa bao trùm tôn giáo ấy) dâng lên một cách gay gắt; khi chiến sự bắt đầu nổ ra, nghĩa là khi vấn đề sinh mệnh cá nhân, vấn đề vận mệnh dân tộc được đặt ra thì sự nhìn nhận có thiếu sáng suốt, thiếu kiềm chế âu cũng là lẽ thường.

Và nữa, từ 1954 đến hết gần ½ chặng đầu chống Mỹ và mãi sau này nữa, vấn đề tôn giáo nói chung và Thiên Chúa giáo nói riêng vẫn thường bị lợi dụng để phục vụ cho các mưu đồ chính trị thì sự nhìn nhận về Thiên Chúa giáo như thời Nguyễn Đình Chiểu chẳng chuyển biến bao nhiêu cũng là điều dễ hiểu.

Khi nghị quyết TW5 về văn hóa văn nghệ ra đời, những vấn đề cốt lõi của văn hóa văn nghệ là tính nhân văn, tính nhân bản mới được xác lập lại một cách tương đối công bằng trong tư tưởng. Tất nhiên là thực thi đến đâu lại là một chuyện khác.

Ngôn ngữ thường chuyển biến chậm. Đúng. Nhưng cần phải hiểu rằng ngôn ngữ chỉ là công cụ của tư duy. Tư duy không thay đổi thì ngôn ngữ cũng khó có sự thay đổi.

Đứng trên tinh thần nhân văn, nhân bản mà nói, có lẽ đã đến lúc cần chọn lại một từ khác thay cho từ  “lương” trong bối cảnh ngôn ngữ này.