Cà Phê Gallery Ở Hà Nội

Cà phê và nghệ thuật (đặc biệt là hội họa) vốn là mối song hành lãng mạn và hợp lý trong suy nghĩ của nhiều người. Dường như việc các họa sĩ tóc dài lãng tử, tay đầy màu vẽ và mắt mơ màng ngồi giữa một không gian ấm áp, ám màu khói thuốc và khói cà phê đã là chuyện bình thường. Và những quán cà phê dường như cũng sang trọng, dễ gây thiện cảm và cuốn hút hơn nếu được bài trí bằng các bức tranh trên tường. Nhưng từ cà phê – có treo tranh đến cà phê – gallery là một quãng đường xa trong nỗ lực của chính chủ quán cũng như trong quá trình phát triển của hội họa nước nhà.
Cà phê – Gallery một thời…
Hẳn không cần giới thiệu thì nhiều người cũng đã nghe tiếng Cà phê Lâm. Danh tiếng của địa điểm này gần như trở thành huyền thoại trong giới chơi tranh nước nhà bởi đó từng là không gian giao lưu, trưng bày tác phẩm của nhiều họa sĩ nổi tiếng đất Thủ đô, và cách sưu tầm tranh lạ lùng của chủ nhân: Đổi cà phê lấy tranh.
Ấn tượng đẹp đẽ về Cà phê Lâm trong mắt các khách hàng trung thành là một không gian vuông vắn, ghế thấp, trần thấp, quạt đồng cổ, bốn mặt đều treo kín tranh của các nhà danh họa. Nhiều người đến đây chủ yếu vì những giai thoại về một thế hệ khách hàng đồng thời là họa sĩ danh tiếng như Tạ Tị, Nguyễn Sáng, Phan Kế An, Dương Bích Liên… và đặc biệt là Bùi Xuân Phái. Nhất là khi những nghệ sĩ này đã được thế giới biết đến. Dù thương hiệu Cà phê Lâm đã tách đôi cho hai địa chỉ, tranh mỗi nơi một chút, và không phải ai cũng nhận định được tranh nào của tác giả nào, có đúng là tranh của họa sĩ đó hay không, nhưng những người đến đây vẫn mua được cảm giác đắm mình giữa một không gian nghệ thuật, vây quanh bởi các bức tranh.
Về mặt nào đó, như họa sĩ Bùi Thanh Phương nhận định, có thể coi Cà phê Lâm là một "Gallery chui" vào thời kỳ Bao cấp đầy khó khăn của hội họa nước nhà. Tác phẩm của các họa sĩ nghèo không có đất dụng võ, không có thị trường, trong khi đó thì ông Lâm sẵn sàng đãi họ cà phê – món xa xỉ phẩm thời đó, để đổi lấy những đứa con tinh thần. Tranh của họ được dùng, được treo, và được nhiều người ngắm nhìn. Như vậy, trong giai đoạn này, Cà phê Lâm đã hoàn thành xuất sắc vai trò là nơi giới thiệu hội họa đến với công chúng, góp phần nâng cao thẩm mỹ của những khách hàng uống cà phê, và cũng là một trong những tấm gương khơi mào cho phong trào chơi tranh, sưu tầm tranh một cách có chủ đích.
Ai đó còn thất vọng vì thời gian cuốn đi không khí một thời, người xưa cũng không còn, và không gian xưa không còn vẹn nguyên như trong quá khứ, nhưng cũng không thể phủ nhận công lao tạo dựng một địa chỉ Cà phê – Gallery tuy còn sơ khai của ông Lâm với lịch sử hội hoạ nước nhà .
Cà phê – Gallery đương đại:
Cà phê - Gallery thời nay gồm nhiều hình thức, có thể phân biệt bằng động cơ sử dụng tranh của chủ quán, có nơi là cà phê là chính - gallery chỉ là phần phụ mang tính trang trí, có nơi là cà phê kết hợp gallery gia đình (treo tranh của chính chủ quán) và cuối cùng là dạng cà phê - gallery chuyên nghiệp, hướng đến phát triển kinh doanh thực sự cả hai mặt hàng.
Hình thức Hội hoạ làm nền cho cà phê có lẽ là hình thức phổ biến nhất. Thường là chủ quán cà phê có mối quan hệ với hoạ sĩ nào đó, đôi khi chỉ là thuê chép lại những bức tranh nổi tiếng, những phong cách được ưa chuộng, với số tiền nhỏ hơn bức tranh gốc nhiều lần. Những địa chỉ như thế này có thể thấy nhan nhản tại Hà Nội, vẫn được các khách hàng coi trọng nếu gắn liền với bài trí và đồ uống có gu... Đây có thể coi là địa chỉ tiêu thụ các tác phẩm của các hoạ sĩ hoặc trẻ, hoặc chưa thành danh, giúp họ kiếm chút thu nhập.
Cà phê - Gallery gia đình thì không đâu xa xôi, là những quán cà phê của chính các họa sĩ như Café Gallery 31 Cửa Đông, Café Màu House 17A Trúc Bạch, Café Phố cổ ở Hàng Gai, Café Cuối ngõ ở Cầu Giấy... Những quán này, hoặc vì tên tuổi, tài năng của gia chủ, hoặc địa điểm lý tưởng hoặc hấp dẫn trong bài trí đã sớm được lòng những tín đồ cà phê.
Hoạ sĩ Bùi Thanh Phương – con trai cố hoạ sĩ Bùi Xuân Phái tự hào là người có triển lãm tranh kéo dài lâu nhất ở Việt Nam và không biết bao giờ mới bế mạc, diễn ra tại Cà phê – Gallery 31 Cửa Đông, không xa Phái’s House là mấy. Quán cà phê kết hợp cả dịch vụ internet được bài trí giản dị, nhưng không thể lẫn vào đâu được bằng các bức tranh mới sáng tác trong vài năm trở lại đây của anh. Một không gian của cầu Long Biên, của biển, của rừng với phong cách mà tác giả cho hay là ảnh hưởng từ game vừa dễ nhìn, vừa thực lại vừa ảo, chứa đựng đầy ẩn ý của nghệ sĩ…
"Triển lãm" này của anh mở từ năm 2000, nằm khiêm tốn trên đường Cửa Đông, đối diện các sạp bán đồ thùng, đồ xuất khẩu, đến nay, sau 8 năm vẫn thu hút nhiều người đến vừa thưởng thức vị cà phê đậm đà, vừa chiêm ngưỡng những bức tranh có giá trung bình trên 3000 USD. Hoạ sĩ hóm hỉnh cho hay: "Tranh của tôi là "cây nhà lá vườn", mỗi bức đều được định giá sẵn, nhưng treo tranh không phải để bán, mà chỉ giản dị là để mua một nụ cười của các mỹ nhân".

...Trên con đường đến chuyên nghiệp.
Bình luận về xu hướng này, hoạ sĩ Thanh Phương cho rằng cách kinh doanh này dễ bị động, phụ thuộc gu khách hàng, và gu của chính người sở hữu quán cà phê. Mặt khác, sở hữu tranh đẹp đồng nghĩa với việc người sưu tầm phải có vốn lớn, và nhà sưu tầm - chủ quán phải có cả quá trình theo đuổi, nghiên cứu, rút kinh nghiệm từ những sai lầm gần chục năm mới có thể thành công được. Vì vậy, việc treo cả loạt tranh có giá trị cao ở quán cà phê là khó thực hiện, khả dĩ chỉ có thể đầu tư tranh của các hoạ sĩ trẻ, hoặc hoạ sĩ nghiệp dư, chưa có giá trị lớn... Chưa kể trình độ hiểu hội hoạ của người Việt Nam nhìn chung chưa cao, lại thiếu chính kiến trong việc cảm nhận, nên rất khó để chủ các quán có thể thu lợi nhanh từ hoạt động kinh doanh này.
Đang trên con đường đó, việc tổ chức các sự kiện triển lãm cho các hoạ sĩ trẻ, chưa thành danh quả thật không hề dễ dàng với chị Hương - chủ quán V Art Space, vì đây là loại hình kinh doanh không thể "ăn xổi ở thì". Bắt tay vào ngành kinh doanh này không chỉ bằng tình yêu với nghệ thuật, chị đã đầu tư không nhỏ về mặt kiến thức, với sự giúp đỡ của các chuyên gia thẩm định để chọn ra những tác phẩm, tác giả phù hợp, đôi khi nhà tổ chức phải góp vốn cho hoạ sĩ thực hiện triển lãm... Nhưng ít nhiều đã có dấu hiệu khả quan, khi những khách hàng quen thuộc của quán có sự chú ý với các tác phẩm mới, các cách thể hiện mới lạ, những người vào quán cũng không cảm thấy ngại ngùng, lạc lõng như khi bước vào các gallery... và một số người đã "đặt hàng" hoạ sĩ về ý tưởng, phong cách sáng tác. Và quán cà phê rõ ràng là một nơi thuận lợi để người xem dễ dàng tiếp cận tác phẩm và hoạ sĩ, chưa kể các hoạt động hội thảo giữa các nhóm làm nghệ thuật, nghiên cứu văn hóa cũng giúp quán của chị trở thành một không gian văn hoá cho người sành cà phê.
Song nỗ lực nâng cao thẩm mĩ của khách hàng chưa đủ, nỗ lực làm cầu trung gian trong truyền thông của các quán cà phê chưa đủ, thị trường đang đòi hỏi các hoạ sĩ cũng phải có nỗ lực của bản thân, không chỉ là trong sáng tác. Theo chị Mai Trang, hoạ sĩ Việt Nam - kể cả hoạ sĩ trẻ hiện nay vẫn chưa có được sự năng động cần thiết để xây dựng tên tuổi: từ việc giao tiếp bằng ngoại ngữ cho đến tâm thế tự tin, chủ động tạo dựng hình ảnh bản thân với khách hàng, với các nhà sưu tầm... Còn hoạ sĩ Bùi Thanh Phương lo ngại nhiều hoạ sĩ đắm chìm trong việc coi nghệ thuật như công việc kiếm sống đơn thuần, để rồi rơi vào dòng tranh mô phỏng, nhái phong cách, hoặc vẽ không xuất phát từ tinh thần, tâm tư của bản thân mình. Và việc các hoạ sĩ trẻ đang xa rời trường phái Paris kế thừa từ trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, phá bỏ mọi quy luật về ánh sáng, xa gần trong tranh, quay lưng lại thẩm mỹ của người xem mà tưởng rằng thế là cao siêu, thì rốt cuộc cũng chỉ cống hiến một phong cách 'Trạng Quỳnh' (chẳng trúng, cũng chẳng trật) mà thôi...
Dù sao, chúng ta vẫn có quyền tin tưởng vào triển vọng các không gian cà phê trở thành không gian văn hoá, khi các cà phê - gallery phát triển theo con đường chuyên nghiệp như hiện nay.

( Theo Tạp chí Tinh Hoa)

Bài liên quan : Cà Phê Lâm-Rừng Xưa Đã Khép