Tiếng khèn

Tiếng khèn gọi người yêu bên bờ suối:

Hỡi người em xinh tươi

Đẹp như hoa ngày vui

Ta chờ em bên suối

Nghe cái lòng nó nói

Yêu em nhiều, người ơi...

Tiếng khèn gọi bạn trên đường về hội:

Cái mùa làm đã cạn

Cái bắp đã đem treo

Cái việc cũng hết theo

Xuân về con chim hót

Hội về ta múa khèn

Vắng bạn ta thấy nhớ

Người đâu về, người ơi...

Tiếng khèn gọi bạn tình sau bờ rào đá:

Đêm không trăng, sao sáng

Ngày không nắng, ngày mưa

Người xa lòng thấy nhớ

Người gần lòng muốn yêu

Trời khuya sương giá buốt

Nhớ ai chẳng muốn về...

Ai đã được nghe tiếng khèn trong khung cảnh ấy dù chỉ một lần thôi chắc hẳn không dễ gì mà quên cho được, nó như hơi ấm về trong đêm mùa đông, như làn sương mỏng về trong đêm mùa xuân, là tiếng chim từ quy trong đêm mùa hạ, là tiếng dế giữa đêm thu...

Từ khi còn rất nhỏ tôi đã theo cha rong ruổi cùng tiếng khèn, những mùa hội xuân kéo dài từ tháng chạp đến hết tháng giêng. Cha tôi thổi khèn khéo lắm, nổi tiếng từ khi ông còn rất trẻ. Thỉnh thoảng vào những lúc cao hứng ông dạy tôi thổi khèn nhưng hình như tôi không có khiếu hay do một lý do nào mà tôi chẳng lĩnh hội được mấy những thâm thuý sâu xa của cây khèn.

Thổi khèn khó đã đành, múa khèn còn khó hơn, những bước nhẩy và xoay theo vòng tròn, những nhịp nhún tạo nên sự uyển chuyển mềm mại, ngoài những nét cơ bản ấy còn có những điệu phá rất phong phú. Kiểu múa khó nhất là xay ngô và trồng cây chuối.

Múa khèn thường múa đôi, một nam một nữ, nam vừa thổi khèn vừa múa, nữ múa theo nhịp thổi, những bước xoay tròn, vắt chéo, vấn vít, bàn chân ý tứ chạm vào nhau, mỗi nhịp chạm một lần, tín hiệu tâm tình được truyền qua những lần chạm chân đó.

Cũng có khi đôi múa cùng là nam, cả hai cùng thổi khèn. Thỉnh thoảng khèn cũng được múa một mình nhưng chỉ là để đợi bạn chứ ít ai múa một mình suốt cả mùa hội.

Có người còn ngẫu hứng vừa thổi vừa múa quanh miệng chảo thắng cố đang sùng sục sôi, hoặc trên đám than hồng vừa cời từ bếp ra. Không phải ai cũng có gan, chỉ cần sơ ý một chút thôi là tai nạn xảy ra ngay. Vậy mà có người vừa thổi, vừa nhảy, vừa múa rất say sưa. Tiếng khèn vẫn da diết, nhịp bước vẫn yểu điệu, nhịp nhàng, khi hưng phấn còn có những nhịp phá khiến mọi người phải đồng loạt vỗ tay thán phục.

Khèn có nhiều loại, tuỳ theo ý thích của người thổi, người thích âm thanh bổng thì chọn loại ống ngắn, âm thanh trầm thì chọn ống dài. Thân khèn được làm bằng gỗ. Nhạc khèn là sáu ống trúc to nhỏ khác nhau, tuy là sáu ống nhưng có thể thổi được đủ bảy nốt nhạc trên khuông.

Khèn là nhạc cụ đặc biệt, nó có thể được dùng trong bất cứ hoàn cảnh nào: ngày tết, ngày hội, đi đường, đi chợ, đón khách, tang ma,...

Khèn Mông có ba phần: thân khèn là một dóng gỗ dài có lỗ nhận hơi nén xuống. Gỗ làm thân khèn phải là loại gỗ thông lâu năm mọc trên núi cao, phải là núi đá mới đạt yêu cầu; bầu khèn là phần trọng tâm của cả cây khèn, là đoạn gỗ phình to như quả hoa chuối, hai đầu thon nhọn. Bầu khèn để sáu dóng trúc to, nhỏ, dài ngắn khác nhau luồn qua; dóng trúc thả hơi là phần để các ngón tay người dùng bấm, tạo âm thanh khi thổi. Trúc để làm khèn được lựa chọn khá kỹ, phải là loại trúc đinh, dóng dài, thân chắc, khi khô giữ nguyên hình dáng, không teo tóp và cũng không nứt hở. Khèn Mông có nền trầm, ấm; âm chính thanh có khả năng diễn đạt khá cao. Tiếng khèn biểu đạt các bài dân ca Mông rất sống động, có lẽ vì thế mà nó làm đắm say lòng người...

Khèn Mông lúc đầu chủ yếu được thổi trong tang lễ. Nhưng chính nhờ sức biểu đạt cao trong từng hoàn cảnh cụ thể nên khèn Mông đã vượt ra ngoài những yếu tố ban đầu để đi vào đời sống hàng ngày thổ lộ lời tâm tình giữa người với người, người với vạn vật xung quanh.

Ngày nay trong tang ma người ta vẫn sử dụng khèn Mông bên cạnh kèn và trống.

Tiếng khèn đám tang có những giai điệu bắt buộc cho người thổi, điệu khèn vào buổi sáng khác với điệu khèn buổi trưa, điệu khèn buổi chiều và điệu khèn buổi đêm cũng khác. Khèn đám tang có nhiều bài thổi, trước tiên là bài chỉ đường cho người chết về với tổ tiên:

Mình chết thật hay mình chết giả

Nếu chết giả thì dậy đi

Còn chết thật thì nằm đấy

Nằm quay đầu vào trong nhà

Mình chết thật hay mình chết giả

Nếu chết giả thì dậy đi

Còn chết thật ta rửa mặt cho mình

Rửa mặt ba lần đưa mình về với tổ tiên

Mình chết thật thì quay mặt lại đây

Lắng tai nghe dở mổ hát "khúa kê"

Chỉ nơi, chỉ lối cho biết đường đi cùng tổ tiên.

Có bài như điếu văn:

Anh sống ở trên đời vất vả

Anh ốm đau chạy chữa không khỏi

Anh chết để người thân thương nhớ...

Có bài như cầu hồn:

Anh với tôi cùng sống trên cõi đời

Làm người ai chẳng có lòng thương

Làm người ai chẳng có lỗi lầm

Anh chết đi lòng thương nhiều nhiều thêm

Anh chết đi lỗi lầm kia tan hết...

Tổ tiên đón anh về nơi sung sướng thênh thang!

Tuỳ theo người chết là già hay trẻ, nam hay nữ mà nội dung bài khèn có phần khác nhau. Nếu là người già:

Năm qua năm thủa trước

Người già khi chưa chết

Kẻ lớn, kẻ bé được chỗ dựa làm ăn

Năm qua năm thủa xưa

Người già khi chưa mất

Kẻ lớn, kẻ bé được chỗ dựa sinh sống

Người già dẫn con cháu đi tìm nơi đất tốt

Người già ngắt lá cho con cháu che nắng

Khi người già chết

Con cháu không có người dẫn đường

Con cháu không có người ngắt lá che mưa.

Nếu là mẹ chết:

...Mẹ chết đi

Mẹ thoát khỏi con đường khổ đau nơi trần gian đất đỏ

Mẹ chết rồi

Mẹ thương các con ở lại khổ thật khổ

Mẹ thương các con không lấy được chồng,

không tìm được vợ,

không nuôi nổi nhau...

Nếu là cha chết:

...Cha chết đi

Mặt trời ngủ nghiêng nơi sườn núi

                             Cha mất đi

Cái cày, cây súng nằm buồn một góc

Cha chết rồi

Ai sẽ dạy con múa khèn

Ai sẽ dạy con săn thú

Ai sẽ dắt tay con trên con đường đời dài như sợinắng

Ai sẽ đỡ con những khi trượt chân xẩy bước...

Người chết là chị gái:

Mùa xuân hoa đua nở tươi, nở nhiều

Chị như mẹ, sao chị bỏ em đi

Nhìn vết chân chị đi nương trồng lanh, trồng bắp

Em chết nửa trái tim...

Mùa xuân hoa nở vàng, nở đỏ

Chị như mẹ, sao chị không ở với em

Nhìn vết chân chị trên khung xe lanh, dệt vải

Em chết nửa lá gan...

Chị chết đi, ai kéo vải cho em mặc bốn mùa

Chị chết đi, ai thêu hoa trên áo cho em xinh...

Lời than của người thân, cháu con với người đã khuất:

Bố chết nằm trong săng, gan con cắt từng khúc

Bố chết nằm trong ván, ruột con đứt từng đoạn

Lúc cúng cho người chết ăn và lúc đưa người chết đến huyệt mộ cũng có bài thổi riêng.

Anh với tôi cùng sống trên cõi đời

Tôi có cái ăn đây mời anh ăn cùng

Anh ăn cho no cái bụng

Anh ăn cho sướng cái lòng...

Anh không ăn tôi xót thương đứt ruột...

*

Mấy ngày nay không hiểu sao mưa như trút dày trắng núi rừng, bà tôi ngồi dệt vải từ sáng sớm đến tối mịt, mẹ tôi xe lanh được vài cuộn lại bỏ đi lấy cám cho lợn ăn, lấy cỏ cho bò ăn, nấu cơm... Cha tôi ngồi tra lại mấy cái cuốc, sửa lại mấy cái quẩy tấu tuột cạp. Tôi ngồi sưởi lửa một lúc lâu không để ý, ngoài hiên có tiếng khèn cất lên hoà vào tiếng mưa từ giọt gianh nhỏ xuống tí tách, hoà vào tiếng gió thổi ầm ào nơi rừng cây sau nhà. Tôi ngồi tựa lưng vào cột nhà, ánh lửa bập bùng, bắp ngô nếp vừa lấy từ trên gác xuống vùi vào bếp để quên bốc lên mùi khét cháy. Tôi thấy lòng buồn vô hạn, và cũng không hiểu sao mình lại buồn đến thế, tuổi mười ba đúng ra người ta chưa biết buồn  là gì. Bài khèn cha thổi làm trái tim nhỏ bé của tôi nức nở, ướt nhèm nước mưa, và hình như trời đang nhỏ lệ.

Xuân về, việc nương việc ruộng đã cạn, làn mưa mỏng tang như sương khói trùm lên núi rừng, lòng người hoà vào mây gió, cái tình với cái tình hoà quện, trải ra với núi rừng mộng mơ, trăm hoa đua nở, trời chiều ửng lên mây, vài làn sương mỏng dạo chơi nơi thung lũng, tiếng suối róc rách xa xa thêm tiếng chim gọi nhau về tổ,...

Giữa khung cảnh ấy không biết từ đâu tiếng khèn cất lên, lòng người như được trải ra bao trùm mênh mông vạn dặm, rộng dài xa xăm. Có lần một người ngoại quốc đi du lịch qua quê tôi nghe được tiếng khèn cất lên giữa núi rừng, ông ta loay hoay một hồi đi tìm người thổi khèn nhưng tìm mãi không thấy, tiếng khèn tận bên kia bờ suối ông ta tìm bên này thì biết đến đời nào mới gặp. Khi tiếng khèn dứt, ông ta cứ tần ngần tiếc mãi không chịu đi tiếp.

Xuân về, mùa hội cũng về, tiếng khèn lại được dịp cất lên, thắm thiết hoà quện với cảnh sắc núi rừng.

Con đường nhỏ bên dòng suối thơ mộng, cô gái cầm ô đi trước, chàng trai thổi khèn đi sau, là mưa mỏng manh bay trên đầu hai người,  bên đường cây đào già vừa trồi lên vài cái lá non, vài cái hoa màu hồng run rẩy nép vào nhau. Mưa dày hơn, cô gái đi chậm lại, chiếc ô được giơ ra trùm lên bóng hai người, tiếng khèn vẫn vút lên da diết, đậm đà.

Xem tiếp: Chơi quay