Thư mục: Chung |
Hồi này hình như tuổi tác bắt đầu để lại dấu hiệu rõ ràng với mình, bằng chứng là mình hay suy tư quá nhiều về những thứ “siêu hình”, những thứ mà không mấy ai trong số người mình quen biết thèm quan tâm đến! Ví dụ như mình hay suy nghĩ xem: “Trí thức” là gì? “ Ai sẽ là người xứng đáng mang danh này? Nghe ra hoàn toàn vớ vẩn vì ai chẳng biết, trí thức là những người sinh sống bằng chữ nghĩa, trái ngược với những người sinh sống bằng lao động chân tay. Nói cách khác, xét về nghĩa đen, “trí thức”’ cũng chỉ là một cách kiếm sống, một nghề nghiệp như bao nghề nghiệp khác, như quét rác hay bán cơm vậy, có khi còn không được “hay ho” bằng, vì ai cũng biết “hết gạo chạy rông, nhất nông nhì sĩ”, mà ở đâu chứ ở Việt Nam thì chuyện ấy rất dễ xảy ra (VD: bây giờ làm t rí thức ở Việt nam chắc chắn “less profitable than gas seller”)! Lý do mà dù đã biết rõ như vậy, nhưng “being intellectual” vẫn “more meaningful” với mình, là vì 2 lý do: 1) Từ nhỏ mình đã biết con đường sống duy nhất của mình là chữ nghĩa. Ông ngoại mình, một nhà nho khá uyên bác và có tiếng, (Nhà XB Văn học đã XB một cuốn sách kỷ niệm về ông), đã nửa vui nửa buồn mà bảo mình là: “Con bé này rời quyển sách ra là chết đói!” Sau này cuộc sống đã dạy mình làm được nhiều việc khác nữa để sinh tồn, nhưng thật sự mình vẫn chỉ hạnh phúc khi sống được bằng chữ nghĩa. Nếu làm trí thức có nghĩa là kiếm sống bằng chữ nghĩa và chỉ bằng chữ nghĩa thì chắc chắn mình là một trong số ít trí thức 100% ở Việt Nam! Không có ý kiêu căng một chút nào vì điều ấy chỉ chứng tỏ sự “kém cỏi” trong những lĩnh vực khác của mình, như ông ngoại mình đã nói! 2) Sau một thời gian dài làm trí thức, tự dưng nó không chỉ là “nghề” mà trở thành “nghiệp” của minh. Mình bỗng cảm thấy, nó không chỉ là phương tiện kiếm sống, không chỉ là cách tiêu thời gian mà còn phải có một ý nghĩa lớn hơn thế. Nhưng đến đây thì mình chịu, không biết nên xác định ý nghĩa của nó thế nào? Theo quan niệm của mình, “trí thức” không chỉ là truyền lại những kiến thức, những thông tin mà minh được tiếp nhận, không chỉ là sáng tạo ra kiến thức mới mà còn phải biết dám có ý kiến của mình về những tư tưởng, những vấn đề đang hiện hữu trong xã hội, góp phần thay đổi hay cải thiện nó (sau này mình mới biết Karl Marx cũng từng phát biểu tương tự!). Có điều là một người phụ nữ bình thường, chỉ mong sống yên ổn với gia đình mình, mình không biết làm thế nào để thực hiện điều ấy. Hơn nữa, nhìn xung quanh mình cũng không thấy có tấm gương nào để theo. Còn nhớ khoảng năm 1989, trong một bài tham luận trong một hội thảo khoa học nào đó (hình như của Viện Khoa học XH Việt Nam) mình đọc được 4 câu “vè” khá sâu sắc:
Vênh vang kẻ sĩ coi trời bằng vung
Giờ đây cách mạng thành công
Lom khom trí thức coi vung bằng trời!”
Sự kiện hai nhà báo bị bắt giam gần đây càng cho thấy sự chính xác của 4 câu vè nói trên. Có điều chút brain bướng bỉnh trong mình vẫn cứ ngọ nguậy, đòi được lên tiếng. Mình tin vào Tháp nhu cầu của Maslow, mình không chỉ hài lòng với việc được thỏa mãn nhu cầu về Physiological, Safety, Love/Belonging, Esteem, mà còn muốn Self-Actualization nữa cơ! Nếu không, sao mình thấy đời sống vẫn không thể trọn vẹn. Hơn nữa, được quan sát trí thức các nước khác sống như thế nào lại càng làm mình thêm buồn. Cái gì đã cản trở trí thức Việt Nam chỉ quanh quẩn “coi vung bằng trời!” như vậy? Vì thiếu dũng cảm, thiếu tri thức thật sự hay vì thời thế không cho phép? Thuyết sinh tồn của Darwin quả là vô cùng powerful! Lịch sử trắc trở của Việt Nam đã dạy chúng ta, sinh tồn là quan trọng hơn cả, mà hơn ai hết, trí thức Việt nam phải thấu hiểu điều đó!
Hôm nay đọc được bài này, xin trich một số đoạn để mọi người cùng chia sẻ!
---oOo---
Đặc điểm trí thức Việt Nam
Theo Wikipedia, trí thức (an intellectual) được định nghĩa như sau:
“An intellectual is one who tries to use his or her intelligence and analytical thinking in either his profession or personal pursuits. (Trí thức là người cố gắng sử dụng trí tuệ và tư duy phân tích của mình trong cả nghề nghiệp hoặc mưu cầu cá nhân)
"Intellectual" can be used to mean, broadly, one of three classifications of human beings (về cơ bản, trí thức có thể chia làm 3 loại người):
1. An individual who is deeply involved in abstract erudite ideas and theories (những người quan tâm sâu sắc đến những tư tưởng và lý thuyết cao siêu).
2. An individual whose profession solely involves the dissemination and/or production of ideas, as opposed to producing products (e.g. a steel worker) or services (e.g. an electrician) (những người mà nghề nghiệp của họ chuyên chú vào việc truyền bá và/hoặc đưa ra những tư tưởng, đối lập với những người cung cấp hàng hóa (VD như người công nhân nhà máy thép) hay dịch vụ (như thợ điện). For example, these include lawyers, professors, politicians, entertainers, and scientists (VD: những người nay bao gồm luật sư, giáo viên, nhà chính trị, nghệ sĩ hay nhà khoa hoc).
3. Third, “cultural intellectuals” are those of notable expertise in culture and the arts, expertise which allows them some cultural authority, which they then use to speak in public on other matters (thứ 3, những nhà trí thức văn hóa là những chuyên gia nổi tiếng trong lĩnh vực văn hóa và nghệ thuật, những chuyên môn cho phép họ có chút gì như thẩm quyền vê văn hóa, được họ sử dụng để phát biểu trước công chúng về những vấn đề khác).”
Có lẽ ở Việt nam, loại thứ nhất và thứ ba không nhiều lắm, mà chủ yếu là loại thứ hai. Còn trong Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học, NXB Giáo Dục, 1994) định nghĩa: “Trí thức là người chuyên làm việc trí óc và có tri thức chuyên môn cần thiết cho hoạt động nghề nghiệp của mình”. Theo Cao Huy Thuần, từ “trí thức” (intellectuel) được sử dụng để chỉ cho một dạng công dân của Pháp thời kỳ sau Công xã Paris, cuối thế kỷ 19, đó là “những người không chỉ có học vấn hay trình độ chuyên môn cao, mà hơn hết phải là những người quan tâm và có chính kiến trước những vấn đề chính trị xã hội nóng bỏng của thời cuộc”. Cao Huy Thuần đã dẫn thêm định nghĩa của Karl Marx: “Trí thức là những người có đủ tri thức để quan tâm và có chính kiến riêng đối với các vấn đề của xã hội, nên họ phải là những người phê bình không nhân nhượng những gì đang hiện hữu, không nhân nhượng với nghĩa rằng họ không lùi bước trước kết luận của chính quyền hoặc trước xung đột với chính quyền, bất cứ chính quyền nào”[1].
Nhìn nhận những định nghĩa trên, Chu Hảo cho rằng, Karl Marx nói đến “phê bình không nhân nhượng” và “xung đột với chính quyền” đều phải nằm trong luật pháp của xã hội đương thời. Tuy nhiên ai cũng biết Marx trở thành nhà triết học nổi tiếng bởi chính cái khí phách không biết "nằm trong" một xã hội Tư bản đang ở thời khủng hoảng. Chỉ cần nhìn cụm từ “nằm trong luật pháp” thì thấy rõ vì sao Chu Hảo nói riêng hay “trí thức” Việt Nam nói chung lại thiếu cái “vế thứ hai” quan trọng ấy. Truyền đạt, phản biện tư tưởng chứ có phải ăn trộm đâu?
Vì vậy khi đi nói đến đặc điểm của trí thức các nước, ông Chu Hảo đã nhận đinh: “Trí thức Trung Hoa thâm thúy (thâm nho), trí thức Nhật khiêm tốn (đến khách khí), trí thức Nga sâu sắc đôn hậu, trí thức Mỹ thực dụng, trí thức Anh lạnh lùng tỉnh táo, trí thức Pháp hào hoa phong nhã…” Còn đặc điểm của trí thức Việt Nam như thế nào thì ông cũng chỉ có thể dẫn: “phò chính thống” (ông K.G), “quan văn” (mà Phạm Thị Hoài còn nhấn mạnh bằng hình ảnh “ỉu xìu”), và tựu chung lại là tính “thích được chính quyền sử dụng” (theo Vietnamnet).
Nếu so sánh định nghĩa của Wikipedia với định nghĩa của Việt nam, chúng ta có thể thấy ở Việt Nam, trí thức vừa rất thiếu mà lại vừa rất thừa. Thừa vì chỉ cần người có trình độ cử nhân trở nên là đã đứng vào hàng ngũ trí thứcnhưng lại thiếu vì không có cái “vế thứ hai”: có chính kiến riêng trước các vấn đề chính trị xã hội của thời cuộc; phê bình không nhân nhượng với bất cứ chính quyền nào… Nhưng chợt giật mình, vì cứ theo những “định nghĩa” và “tiêu chí” cả “nội” lẫn “ngoại” trên thì Việt Nam hiện nay “chưa có trí thức?”. Và nếu chưa có trí thức “đúng nghĩa” thì có thể hội nhập và phát triển nền kinh tế tri thức, phấn đấu ngang tầm với trí thức thế giới hay không?
Vietnamnet và Tạp chí Khoa học và Tổ quốc mở ra diễn đàn “trí thức” với những vấn đề khá “hot” như: “Khái niệm trí thức được hiểu như thế nào? Chúng ta nghĩ gì về trí thức Việt Nam trước đây, hiện tại, và tương lai? Chúng ta biết gì về bản thân những con người cụ thể, cũng như vai trò của họ trong vận mệnh dân tộc?”, đã không ít ngày rồi, nhưng thực sự vẫn chưa nóng.
Chúng ta lưu ý đến phát biểu của ông Nguyễn Quang A: “Người trí thức một mặt phải có lòng dũng cảm nói lên ý kiến của mình, đấu tranh vì những giá trị phổ quát của nhân loại như tự do, bình đẳng (thực ra là giảm bất bình đẳng) hạnh phúc, thịnh vượng, công bằng xã hội (thực ra là giảm bất công xã hội). Trí thức phải trung thực, độc lập, sáng tạo, tự chủ, góp sức mình cho sự nghiệp phát triển của đất nước, mặt khác phải có trách nhiệm và cân nhắc về những điều mình nói và mình viết vì chúng có thể tác động sâu sắc đến xã hội” (Vietnamnet).
Từ “bình đẳng” và “công bằng” được ông Nguyễn Quang A nhấn mạnh bằng cái gọi là “thực ra là giảm”. Ai chẳng biết thế. Tuy nhiên cái chữ “tự do” thì bị “phớt” đi bằng một cái “quyền tự do” thông qua sự "thông thoáng" của Internet (không “chính ngạch” như báo viết). Quyền tự do tư tưởng, tự do ngôn luận có sẵn trong Hiến pháp Việt Nam, nhưng cứ “tự do” đi là sẽ thấy ngay hậu quả nhãn tiền: nhẹ thì "chỉnh huấn, học tập tư tưởng", nặng thì bị chụp mũ “phản động” (có nhiều người đã “giác ngộ” và hiểu rằng cần phải biết tự do trong khuôn khổ cho phép, đừng nói chi đến cái “không lùi bước trước kết luận của chính quyền” - Marx).
“Dũng cảm nói lên ý kiến của mình” là để đấu tranh với những thói hư, tật xấu của trí thức trong xã hội mình đang sống đã khó, nói chi đến “những giá trị phổ quát của nhân loại”?. Ai cũng biết, người nào “định hướng được dư luận” người đó chiếm ưu thế (mà không có báo, đài, truyền hình ở trong tay thì sao có thể định hướng dư luận được). Tuy nhiên, trong những hoàn cảnh hiện nay, lời khuyên “cân nhắc” của ông A rất có giá trị. Phải là người từng trải lắm, thậm chí là “oan ức” thì mới có thể có một lời khuyên sâu sắc đến như vậy. Nhưng vẫn phải xin thưa với ông một câu: “Mâu thuẫn mới là nguồn gốc và động lực của sự phát triển”, cân nhắc với mục đích “dĩ hòa vi quý” không thể là thái độ thực sự của người trí thức.
). Đó cũng chính là bộ mặt của cái “yếu tố kinh tế” mà ông Nguyễn Khánh Trung (Pháp) khi nói về tâm sự của một người thầy mà ông từng tiếp xúc: “Là người giảng viên, tôi có hai chức năng: nghiên cứu và giảng dạy. Khổ nỗi, tôi không thể chu toàn hai nhiệm vụ đó. Nói thật, bây giờ tôi không dám sử dụng động từ “dạy” nữa, vì trong thực tế tôi có dạy gì đâu. Tôi như một chiếc cassette xuất hiện trước sinh viên, lặp đi lặp lại những điều đã có trong đầu từ bao năm nay để kiếm sống. Anh thấy đó, ngôi nhà này tôi vừa xây là nhờ vào tiền kiếm được. Để như vậy, tôi phải dạy ngày, dạy đêm. Tôi không là trường hợp duy nhất nhé, hầu như tất cả các giảng viên bây giờ đều vậy. Tôi buồn lắm, không phải vì thiếu thốn vật chất mà là nỗi buồn, sự xấu hổ của một kẻ sĩ. Làm thế nào được, khi tôi phải nuôi vợ con tôi trong cái xã hội này? Tôi phải chọn lựa, một bên là bảo vệ hình ảnh của một trí thức chân chính trong tôi, bên kia là gia đình. Cũng như những người khác, tôi đã chọn gia đình…”
Sự lựa chọn của người trí thức bao giờ cũng nhiều dằn vặt, mâu thuẫn và đau đớn. Nhưng chỉ có thế người trí thức mới là người trí thức đúng nghĩa. Trong xã hội, người trí thức sống tốt đã là đáng quý, nhưng người trí thức nhận ra những lỗi lầm, giới hạn của bản thân mình còn đáng quý hơn. Thế mới biết, thái độ và cách ứng xử trí thức nhiều khi còn được đánh giá cao hơn cái giả danh “trí thức”.
Bài viết có nhiều điểm phân tích khá sâu sắc, nhưng tựu trung vẫn không chỉ ra được: “Thái độ và cách ứng xử trí thức” thật ra là như thế nào? Khó quá phải không ạ? Ai có “cao kiến” gì làm ơn cho biết nhé!
