Chân dung người bán mặt

Gọi những người làm nghề diễn viên là người bán mặt (tất nhiên chỉ tính những người nổi mặt, ồn tiếng) có thể tạo những hiểu lầm chữ nghĩa song viết về Nguyễn Hải tôi cứ vân vi mãi mà không tìm ra được một cách gọi nào khác về anh. Còn có thể là gì khác khi đi đâu anh cũng bị thiên hạ gọi bằng cái tên nhân vật anh thủ vai, nghĩa là người ta nhớ đến khuôn mặt của nhân vật và cứ thế réo gọi bất cứ ở chỗ nào anh xuất hiện. Mà cái sự réo gọi này cũng tréo ngoe, nó ở cả hai cực yêu và ghét. Người yêu thì nồng nhiệt, vồ vập khen ngợi xoắn xuýt, người ghét cũng không thiếu nhiệt tình nhưng đa phần độp thẳng vào mặt kiểu như ông đểu lắm, cái mặt ông thật đểu. Họa thay và cũng vẻ vang thay!

Ngót chục năm trước, Nguyễn Hải thủ vai Trịnh Khả trong phim truyền hình “Chuyện làng Nhô”. Khi viết kịch bản này dựa vào tiểu thuyết “Kẻ ám sát cánh đồng” của nhà văn Nguyễn Quang Thiều, tôi cứ chập chà chập chờn khuôn mặt nhân vật Trịnh Khả, (nhân vật chính trung tâm của phim, một trí thức nông dân, chiếm làng, gây bạo động bị pháp luật xử lý) không tài nào hình dung rõ được hình hài như những nhân vật khác, nó cứ lờ mờ thoắt ẩn, thoắt hiện, lúc ra khuôn mặt quăn quắt kiểu Bùi Bài Bình, lúc xương xương hom hóm gian gian kiểu Quốc Trọng...Đây là một điều rất lạ, thậm chí tối kị khi viết dựng nhân vật. Thoáng chút hoảng hốt duy tâm tôi phải thầm khấn với nguyên mẫu nhân vật rằng, anh à, tôi chỉ là người làm nghề, sống bằng nghề, chúng ta không hề quen biết nhau, không thù oán nhau, những gì viết về anh, tôi chỉ gạn lọc ra từ trong tiểu thuyết, ngòi bút của tôi chân thành có sao viết vậy, lòng dạ tôi ngay thẳng không tâm địa xấu xa, mong anh cảm thông, mở lượng…

Kịch bản này viết xong năm 1994 nhưng mãi đến cuối 1997 mới đưa vào sản xuất được. Thời gian dài như vậy nhưng tôi vẫn canh cánh về nhân vật chính Trịnh Khả. Phải đến khi đoàn phim lên đường, đạo diễn Đặng Lưu Việt Bảo chỉ vào Nguyễn Hải giới thiệu với tôi đây là Trịnh Khả thì tôi giật mình đánh thót. Cảm giác chập chờn năm nào giờ hiện hữu cụ thể sống động từng đường nét, tim tôi rộn nhịp, đúng là Trịnh Khả, không thể chượi vào đâu được. Đúng như thế nào thì tận đến bây giờ tôi cũng chịu không thể diễn giải được, chỉ biết lúc đó dù Nguyễn Hải chưa hề ăn mặt nổi tên, cũng chẳng biết anh ở đâu, tài cán thế nào nhưng tôi hoàn toàn yên tâm. Một thứ yên tâm cảm tính phủ đầy tâm linh.

“Chuyện làng Nhô” trình chiếu và mang lại những sự quan tâm đặc biệt của khán giả. Công bằng thì đó cũng chỉ là một phim bình thường như những phim cùng thời nhưng “Chuyện làng Nhô” nóng ở đề tài và những vấn đề nó truyền tải. Cũng công bằng diễn xuất của Nguyễn Hải phải nói vô cùng đặc biệt, diễn mà như không diễn, không còn là sự hóa thân thông thường mà như thể chính nhân vật Trịnh Khả ấy nhập vào Nguyễn Hải và ngược lại. Có thể nói “Chuyện làng Nhô” phát hiện ra Nguyễn Hải và chính anh mang đến sự thành công ngoài mong đợi cho phim. Khỏi nói, tôi vô cùng ngưỡng mộ Nguyễn Hải, anh thật sự là một tài năng đích thực.

Nghề viết lách, biên tập làm phim trên giấy ít khi ra phim trường nên tôi không có điều kiện quen biết cánh diễn viên. Nguyễn Hải cũng vậy, tôi chả mấy khi gặp nên anh hoàn toàn không biết tôi. Không gặp nhưng sự ngưỡng mộ, quý trọng và cảm phục luôn tràn đầy nơi tôi. Cũng bụng bảo dạ hôm nào đó phải gặp anh chàng này một lần, cho đã. Cứ lần lữa mãi nhưng vẫn không có dịp đành tự than thở, đàn ông cho chí đàn bà cái sự “gặp” này phải có duyên, không “duyên” thì phải “nợ” mới đến với nhau được. Quãng gần năm sau khi phim phát sóng, một lần la đà ở quán bia tôi nom thấy Nguyễn Hải. Oai vệ, thật oai vệ, anh ngồi giữa một đám đông xúm xít. Người chạm cốc, kẻ bắt tay cứ rối rít tít mù. Rồi Nguyễn Hải đứng dậy hình như định đi…thì phải. Anh đi đến đâu mọi người bàn tán chỉ trỏ đến đấy, lại bắt tay, mời mọc nâng cốc, chạm ly tơi bời khói lửa. Sau đó, khi đã sương sương men bia men bọt, không kìm được tôi vác cốc đến bàn Nguyễn Hải. Tôi giới thiệu mình, anh hơi ngớ ra nom bộ dạng lôi thôi có phần nhếch nhác của tôi hình như anh không tin hoặc giả lúc đó Nguyễn Hải đã say nên không mấy vồ vập có phần lãnh đạm. Không hề gì, sự quý mến anh trong tôi không hề vơi giảm.

Đến một hôm nhân 20/11 đi cùng con gái đến nhà cô giáo dạy nhạc, tôi không tin ở mắt mình, Nguyễn Hải trong vai chủ nhà xăng xái tiếp khách. Hóa ra cô giáo dạy nhạc Lê Thúy Hằng là vợ của chàng diễn viên này. Chúng tôi là bạn của nhau từ hôm ấy. Cái giống đàn ông đã trọng nhau, thích nhau thì bập vào nhau nhanh lắm còn hơn cả đàn ông đàn bà sét đánh tình yêu. Hải ít tuổi hơn dĩ nhiên gọi tôi bằng anh nhưng có vẻ nom bộ dạng lấc cấc không tuổi tác của tôi nên Hải nghi ngờ thì phải nên đôi khi trong lúc say, bao năm rồi vẫn giật mình một câu hỏi: “Em hỏi thật, đúng là anh hơn  tuổi em không?”. Đấy là Hải sợ bị thiệt. Tôi chỉ cười cười, tuổi tác quan trọng gì, xưng hô quan trọng gì miễn là đối xử với nhau thế nào.

Thân Nguyễn Hải tôi mới biết vai diễn Trịnh Khả đã làm thay đổi nhiều cuộc sống của anh. Trước khi “Chuyện làng Nhô” phát sóng Nguyễn Hải đã là một diễn viên gạo cội có những vai diễn xuất sắc trong nhiều vở kịch nổi tiếng như vai Bùi Nhiêu trong kịch “Quả báo” từng công diễn liên tục đến mấy trăm buổi. Đa phần Nguyễn Hải đảm nhiệm các vai chính diện là nhân vật công an, một dạng vai không thể thiếu trong đoàn nghệ thuật của ngành công an. Vai diễn Trịnh Khả như một dấu son đóng vào nghiệp diễn nhưng lại khiến anh khổ sở vì nó. Đi đâu, làm gì anh cũng bị “lộ diện” vì sự hâm mộ thái quá. Con trai anh từng bỏ tiết học vì ngượng vì bị bạn bè trêu chọc xỉ vả, bố mày thế này, bố mày thế nọ. Vợ Hải cũng ca cẩm bản mặt anh đã ang ác rồi đừng đóng vai ác nữa. Còn bố anh thì kiên quyết hơn, anh đừng báo hiếu tôi bằng cách này, tội nghiệp lắm.

Trên sàn diễn kịch nói không tính vì anh vẫn đều đều xuất hiện khi sân khấu đỏ đèn nhưng các đoàn phim sau đó không một ai mời Hải vì sự xuất sắc của vai diễn kia sẽ “nuốt” đi nhân vật của họ. Chuyện đến mức thế này, khi viết “Đất và người” tôi đã nhắm vai bí thư Thủ, một cán bộ xã thoái hóa ( cũng một dạng phản diện) cho Nguyễn Hải nhưng bị lãnh đạo Hãng phim kiên quyết từ chối. Lý do không chấp nhận cũng đơn giản đưa Trịnh Khả vào là đổ phim chưa biết chừng. Một vai diễn mà nhân vật thay tên đổi họ diễn viên suy cho cùng là điều bất cứ ai làm nghề cũng mong ước nhưng đến nước bị tẩy chay thì quá tệ hại. Hải than vãn: “Cứ thế này thì em đói nhăn răng mất, anh phải viết cho em một vai khác giết chết Trịnh Khả đi. Cái mặt bán đi đổi lấy danh đã đành nhưng còn cả cơ thể phải ăn, phải sống...”. Tôi biết Hải đùa nhưng vẫn áy náy, cả đời cầm bút được một nhân vật thế đã là quá may, lấy đâu ra mà viết với vọc, thôi đành mắc nợ nhau vậy. Khi đạo diễn Nguyễn Hữu Phần và Hồng Sơn làm phim “Bí mật những cuộc đời” của nhà văn Nguyễn Như Phong tôi phải khẩn khoản hai vị đạo diễn này giao vai Tổng giám đốc Trần Hùng Lân cho Nguyễn Hải. Rồi tôi cùng đạo diễn mang kịch bản đến tận nơi mời. Khỏi nói Hải mừng như thế nào. Cái mừng của một người yêu nghề được làm nghề khiến tôi không khỏi chạnh lòng vì sự lười biếng của mình.

Lại một vai diễn xuất sắc nữa chứng minh tài năng của Nguyễn Hải. Chưa vượt qua được cái bóng Trịnh Khả nhưng Trần Hùng Lân đã đảm bảo cho Nguyễn Hải vị thế của mình khi được đạo diễn Hồng Sơn tin tưởng trao cho anh vai Lê Thanh trong hai phần phim “Chạy án” nổi tiếng. Nhưng điều này mới là quan trọng, sau vai Trần Hùng Lân, nhiều lời mời vai tới tấp bay đến, Nguyễn Hải đã thực sự khai thông được “vận hạn” Trịnh Khả. Đến lượt tôi đùa lại, cái mặt lại bán tốt rồi, đắt sô rồi. Hải cười hào sảng. Cái cười của một người hiểu nghề, biết mình.

Vai Lê Thanh trong “Chạy án” thực sự là một thử thách lớn với Nguyễn Hải. Anh phải diễn với một nhân vật đặc biệt là một ông “ba mươi” vị thành niên. Để đưa được chú hổ con tên Hot này vào được trong phim là một kỳ công của đoàn phim. Nguyên nhà văn Nguyễn Như Phong khi viết “Chạy án” đã xây dựng nhân vật Lê Thanh sống cùng một chú hổ nuôi trong nhà bầu bạn tâm tình ăn ngủ với nó. Mạo hiểm như vậy vì anh quen với vua hổ Ngô Duy Tân. Ông này có một trang trại dành riêng nuôi mấy chục con hổ ở Bình Dương. Tôi đã chứng kiến đám chúa sơn lâm này, khiếp đảm lắm. Vị “vua hổ” nhận lời giúp đoàn phim bằng cách khi hổ mẹ lâm bồn đã tách ngay chú Hot diễn viên ra để nuôi ở trong nhà như nuôi chó, cái chính là để nó quên đi môi trường hổ và làm quen thân thiện với con người. Nhưng ở đâu thì ở, bản năng giống nòi có mai một đi chút ít song hổ vẫn là hổ. Khi quay, Hot ta đã nặng 35 ký, tính tình trẻ con nhưng cục cằn cáu bẳn bất cứ khi nào nó khó chịu. Để đóng được, Nguyễn Hải phải làm thân với Hot, ôm nựng vỗ về nó, chiều chuộng nó đủ kiểu nhưng khi đóng máy thì không ít lần anh đã dính đòn. Tôi không lạ vì chính tôi chỉ mon men vòng ngoài nhưng đã bị ông choai “ba mươi” ấy xơi tái một phát ngoặm vào tay, chảy máu thành sẹo và cống nạp cho hắn đủ cả áo lẫn quần rách toạc vì bị cào. Tất nhiên Nguyễn Hải là người ăn đủ nhất. Hải kể khi mới đóng không tài nào chịu được mùi hôi của nó, sức nước hoa cho thơm thì ông mãnh này lại dị ứng với cái mùi đó. Thì mỗi ngày chàng ta choảng đến những mấy ký thịt sống, răng lợi có đánh rửa bao giờ, lấy đâu ra mà thơm với chả tho. Kinh hơn là bản năng thú khi gặp đèn gặp đông người, hoặc bị đói bụng là nó chiến luôn. Cạp, ngoạm, vả, cào bất cứ thứ gì. Vết thương do hổ gây ra bao giờ cũng mưng mủ rất lâu lành, đến cả lông hổ đâm vào tay cũng bị nổi mụn. Để chống lại ông choai “ba mươi” Hải phải mặc độn quần bò bên trong, mặc quần âu ra ngoài cho chắc nhưng vẫn bị mấy cái sẹo thành tật ở chân cẳng và vài ba chiếc quần bị hóa kiếp. Con Hot háu đói, Nguyễn Hải phải thủ thịt sống vào túi quần để thi thoảng đút lót. Hải cười cười, những tai nạn nghề nghiệp ấy qua là qua luôn nhưng cái lần con Hot chả hiểu cáu hay phởn mà sừng lên sục mõm ngoạm và hạ bộ của anh cứ ngậm mãi không chịu nhả phải nhờ đến người quản hổ can thiệp mới thoát nạn.

-Nói dại nó khậc một cái là em đi đứt bộ tam sự. Thế có khác gì bị thiến, bị hoạn. Nếu thế, chắc em toi luôn.

Sinh nghệ tử nghệ, nói lại nhưng mặt Nguyễn Hải vẫn tái dại. Vai diễn Lê Thanh cùng diễn viên hổ trong “Chạy án” đã mang lại những sắc mầu tươi lạ, khẳng định vững chắc tài năng diễn viên của Nguyễn Hải. Đây cũng là một mốc son đáng nhớ của anh. Hải thú nhận rất trẻ con: “Về cơ bản mới chỉ  dứt được một nửa Trịnh Khả. Anh phải kiếm cho em một vai chính diện mới có cơ thoát hẳn được.”. Không đùa, sau vai Lê Thanh “Chạy án”, Nguyễn Hải luôn khao khát được vào một vai chính diện. Điều này thì tôi biết. “Trông mặt bắt hình dong”, nhìn mặt thế nhưng Hải là người hiền lành, yêu nghề sống có trách nhiệm với cơ quan, gia đình, cái sự khao khát kia là có thực là chính đáng, anh muốn có một vai diễn chính diện để đời,để xóa đi cái quan niệm không phải bao giờ cũng đúng kia, để xóa cái dớp mặt nào vai ấy đã thành lệ khi đạo diễn chọn diễn viên.

Nguyễn Hải cầm tinh tuất, Mậu Tuất (1958) sinh và sống tại Nam Định. Ban đầu anh học mỏ địa chất, đến khi tốt nghiệp ra trường nhận công tác ở Bộ Công nghiệp, đột nhiên thấy ham mê kỳ lạ nghề diễn viên nên quyết định xoay ngang thi vào trường Sân khấu điện ảnh khoa kỹ thuật biểu diễn. Lại tiếp tục một tấm bằng đại học. Năm 1987 anh xin vào làm cộng tác viên rồi biên chế chính thức, hiện Nguyễn Hải mang quân hàm thiếu tá và là một diễn viên kỳ cựu của đoàn Nghệ thuật Công an nhân dân. Hải ham học, đã có hai bằng đại học nhưng mới đây Hải nhờ tôi tìm giúp một văn phòng luật sư để thực tập hoàn thành khóa đào tạo cấp chứng chỉ luật sư. Lại một điều mới mẻ đáng yêu của Nguyễn Hải. Thì ra anh đã âm thầm học xong tại chức đại học luật cách nay vài năm.

Hôm rồi, Hải đến nhà tôi vào lúc khuya muộn mang theo một chai ruợu vang ngon. Suốt buổi uống Hải im lặng. Quật hết chai ruợu, Hải mới rủ rỉ: “Vừa nhận được tin con Hot ốm vì viêm phổi anh ạ. Bây giờ nó nặng ngót một tạ, gấp ba lần khi làm bạn diễn với em. Tự nhiên em nhớ nó quá, không biết bây giờ gặp lại nó còn nhớ nổi em không.”. Tôi không ngạc nhiên về tâm trạng của Hải dù cái sự ốm đau này chỉ là một con vật.

Tôi im lặng chỉ nhìn thật sâu vào khuôn mặt Hải. Không còn những vẻ nanh ác thường thấy của những nhân vật phản diện anh đã thủ vai. Khuôn mặt đó bây giờ ánh lên sự nhân hậu của một người trĩu nặng tâm tình với nghiệp diễn. Một người bán mặt./.

                                                                                 PNT