VAN HOA LECH PHA

  - Văn minh kỹ trị mang tính thực dụng đã tác động đến văn hóa như thế nào và tại sao lại có sự lệch nhịp ngày càng rõ giữa kinh tế và văn hóa đến như vậy? 

Khuê Văn Các - Văn Miếu Quốc Tử Giám (Hà Nội)

Văn hóa là động lực phát triển, ai cũng nhớ mệnh đề quan trọng này nhưng trên thực tế, khái niệm văn hóa thường bị diễn giải theo chiều hướng là "cờ đèn kèn trống....". Đã có thời, ngân sách chi cho văn hóa quy định là 21% nhưng xuống đến tỉnh thì con số này bị chuyển đổi mục đích sử dụng sang những lĩnh vực thiết yếu cho cuộc sống hơn như điện, đường, trường, trạm... xuống đến huyện, xã  lại bị chuyển đổi nữa nên thực chất mẩu bánh ngân sách chi cho văn hóa teo tóp đến mức chỉ là con số tượng trưng.

Nghĩa là ngay trong nhận thức và cách ứng xử với văn hóa đã có sự nhất quán "cắt xén" từ trên xuống dưới và hậu quả là "động lực phát triển" không hề được coi trọng.

Tính từ mốc thời kỳ đổi mới 1986 đến nay, những lĩnh vực kinh tế, khoa học đã có sự phát triển và mỗi cá nhân đều được hưởng lợi từ thành quả của nó nhưng ở lĩnh vực văn hóa thì ngược lại. Với kinh tế, chúng ta đã chấm dứt nạn đói thông qua công cuộc xóa đói giảm nghèo; với khoa học ứng dụng, đặc biệt là ứng dụng công nghệ trong 10 năm qua đã có sự phát triển vượt bậc nhưng sẽ rất khó khăn khi chọn ra một cái gì đó tương ứng trong lĩnh vực văn hóa nếu không muốn nói là không tìm được hoặc nếu có tìm thì kết quả sẽ là cái mà chúng ta không mong muốn.

Xét cho cùng thì văn hóa, theo V. Soloviev, bao gồm 3 quan hệ ứng xử của con người: Ứng xử với cái thấp hơn nó (thế giới tự nhiên), ứng xử với cái ngang bằng nó (giữa con người với con người) và ứng xử với cái cao hơn nó (tôn giáo).

Trong cả 3 quan hệ ứng xử này chúng ta đều làm chưa tốt. Trong chuyến đi thăm lại Tây Nguyên đầu năm 2008, nhà văn Nguyên Ngọc chứng minh cho giới trí thức cùng đoàn thấy bằng mắt rằng đường xá mở đến đâu thì rừng già Tây Nguyên mất đến đấy. Văn hóa các tộc người Tây Nguyên gắn với rừng, mất rừng thì cồng chiêng Tây Nguyên dù đã được UNESCO phong tặng là Kiệt tác văn hóa phi vật thể của nhân loại cũng đâu còn nhiều ý nghĩa?

Bánh chưng bị mốc và bánh dầy độn mút xốp 2008.

Có là lạc hậu nếu bàn đến các đức tính tốt đẹp được dân tộc hun đúc suốt mấy ngàn năm thành thói quen ứng xử, thành đạo lý làm người như: lòng tốt, can đảm, biết nhường nhịn, kính già yêu trẻ, lá lành đùm lá rách, thương người như thể thương thân... Văn hóa bộc lộ qua những khái niệm này cần phải là thực chất và nó không chấp nhận bệnh hình thức phô trương quá lố. 

Văn minh kỹ trị mang tính thực dụng đã tác động đến văn hóa như thế nào và tại sao lại có sự lệch nhịp ngày càng rõ giữa kinh tế và văn hóa đến như vậy? Đa số tri thức được hỏi đều đổ lỗi và quy hết tội cho ngành giáo dục, nhưng liệu có hợp lý khi cũng vẫn hệ thống giáo dục ấy trong những giai đoạn trước đây đã không xảy ra tình trạng buồn tẻ vô vị như bây giờ?