Sự đóng góp của Văn nghệ hải ngoại

Nguyễn Văn Thọ- CHLB Đức

Dòng chảy chậm Bản sắc Việt Hải ngoại

Nếu nói cộng đồng người Việt tại hải ngoại là một bộ phận thuộc về máu thịt của đất nước Việt Nam, thì cũng có thể nói rằng, những hoạt động văn hoá nghệ thuật của Người Việt tại hải ngoại đang là một dòng chảy trong dòng chảy chung của văn hoá nghệ thuật Việt. Và, khi đối diện trực tiếp văn hoá thế giới, hơn ai hết, những người Việt hải ngoại, chính là những người có nhiều công sức, cầu nối quan trọng trong việc quảng bá, hội nhập và gìn giữ bản sắc văn hoá Việt, một cách thiết thực.

Quá trình diễn biến lịch sử trên thế giới và Việt Nam đã tạo nên những vùng cư dân  Việt rải khác khắp các Châu lục. Chính điều ấy là đặc điểm, tạo nên cho khối văn nghệ sĩ Hải ngoại vừa có điều kiện  tiếp cận trực diện với các trào lưu hiện văn hoá nghệ thuật đại nhất trên thế giới, vừa có rãn cách với đất nước, vừa đủ để nhận rõ hơn, ý thức thêm, trong tâm thức yêu thương, về việc giữ gìn tính Việt, những phẩm chất tốt đẹp nhất của dân tộc Việt.

Thực tế cho thấy, những hoạt động văn hoá nghệ thuật của người Việt hải ngoại nhiều năm nay đã đóng góp phần khá lớn lao, hữu hiệu sự  quảng giao văn hoá Việt ra nước ngoài, trong cả vô thức và ý thức. Nó góp phần gìn giữ quảng bá văn chương nghệ thuật và gìn giữ bảo tồn bản sắc văn hoá Việt ở phạm vi ngoài nước.

Nói sự đóng góp của họ trong thực tế trải qua thật rất lớn lao dù là trong vô thức. Bởi vì văn nghệ sĩ hải ngoại, hoạt động ở hải ngoại, trước hết vì tình yêu nghề nghiệp, nên trong thực tế, khi còn hoạt động văn hoá nghệ thuật, dù hoạt động ở nước nào, dưới bất cứ loại hình nghệ thuật và dưới bất kì hình thức ngôn ngữ biểu hiện nào, đều mang tâm thế, từ trứng nước khi họ ra đi là người Việt. Trong sâu thẳm tiềm thức, dù có ý thức hay vô thức, ít nhiều bộc lộ tính Việt và không hiếm trường hợp sự đóng góp vô thức lại đã tạo nên những điểm nhấn văn hoá xuất sắc và sâu sắc trên xứ người , thậm chí tạp ra ảnh hưởng sâu rộng, có tính quốc tế. Ví như trong hội hoạ, sự đóng góp của hai hoạ sì Nguyễn Bá Đảng và Điểm Phùng Thị trên đất Pháp. Đặc biệt ở Điểm Phùng Thị rất dễ nhận thấy, ở tác phẩm của bà, từ hội hoạ tới điêu khắc đều chứa đựng tinh thần tôn giáo Việt một cách sâu sắc. Những đóng góp của Nguyễn Đại Giang trong Trường phái đảo ngược tại Mỹ, hơn thập kỉ nay, ngấm đậm tinh thần vị tha của dân tộc trong truyền thống chống quân xâm lược, lại mang cả tinh thần, tư tưởng bác ái của phật học với màu sắc Việt Nam.

Trong văn học, sự biểu hiện này càng rõ hơn khi đại bộ phận văn sĩ hải ngoại sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ, để tiếp tục  sáng tác. Viết với tiếng Việt, vô hình chung họ giúp những người Việt tại hải ngoại, trong tâm thế bạn đọc, không quên tiếng mẹ đẻ mà còn cập nhật được sự phát triển ngôn ngữ trong nước. Thực tế cho thấy, những sáng tác điểm tên vài tác giả, ví dụ như Võ Mộng Giác, Du Tử Lê ( Mỹ), Thuận (Pháp) , Nam Dao, Đỗ Quyên (Canada), Đoàn Minh Phượng, Lê Minh Hà, Thế Dũng (Đức), Đặng Tiến (Pháp), Vũ Huy Hoàng, Châu Hồng Thuỷ, Kim Hiền (Nga), Mai Ninh; Miêng (Pháp), v.v…cũng đã chứng minh điều đó. Ngay cả trong văn học dịch, thì họ, để hấp  dẫn thu hút bạn đọc trong ngoài nước, họ đã cũng cố gắng thể hiện Việt tính trong việc chuyển tải tác phẩm. Ấy là chưa nói tới trong nội hàm tác phẩm, những sáng tác bằng ngôn ngữ tiếng Việt, thì những vấn đề nêu ra trong tác phẩm, ở tư tưởng hay thủ pháp xây dựng nhân vật, phần nào phản ảnh đời sống thực tế của sắc tộc Việt và điều đó chính là sự giới thiệu một cách vô thức văn hoá, phong tục, tập quán, tính cách Việt Nam.

Ở lĩnh vực âm nhạc, loại hình ngôn ngữ hết sức trìu tượng, cũng không ra khỏi cương vực này. Ví dụ như các sáng tác của nghệ sĩ ghi ta, giáo sư âm nhạc Đặng Ngọc Long (1) ở Đức ăm ắp các giai điệu dân ca từ đồng bằng bắc bộ tới Tây Nguyên và, sinh viên nhiều nước khi tiếp thu các bài giảng của ông đều phải nghiên cứu thêm về âm nhạc dân tộc Việt Nam. Đặng Ngọc Long  được chọn vào giám khảo các kì thư âm nhạc quốc tế, do lấy chính các đề tài ông viết làm các bài thi bắt buộc, các thí sinh tham dự đã phải lập tức nghiên cứu dân ca Việt Nam để biểu diễn đoạt giải. Điều đó vô hình chung làm thành sự lan toả âm nhạc dân ca Việt trong giới  âm nhạc bác học ở nhiều nước.

Bên cạnh đó nhiều hoạt động có ý thức trong việc quảng giao văn hoá Việt cũng rõ ràng mang lại hiệu quả lan toả ra thế giới, thường rơi vào các trường hợp của các nhà nghiên cứu văn hoá nghệ thuật và cũng mang lại hiệu quả to lớn. Điển hình như trường hợp của giáo sư âm nhạc Trần Văn Khê tại Pháp.

Sự đóng góp lớn lao còn phải kể tới dòng hoạt động ý thức biểu hiện rất rõ trong sinh hoạt văn hoá của các khu vực quần cư người Việt, mà chủ yếu nằm trong việc sinh hoạt văn hoá của các Hội đoàn người Việt ở khắp các nước trên thế giới. Nó không chỉ giới thiệu cho con cháu thế hệ thứ hai, thứ ba của họ nhớ tới cội nguộn, mà cũng đóng góp vào việc quảng bá văn hoá Việt ở nhiều nước sở tại. Trường hợp đặc biệt như bà Lê Thị Bích Hường tại Brazin suốt hơn chục năm nay tự mình gom góp rất nhiều vật thể và tư liệu của văn hoá Việt, truyền bá văn hoá Việt tại một nước xa xôi  làm chính phủ Brazin rất chú ý và quan tâm giúp cho mọi hoạt động của bà trở thành điểm văn hoá Việt tại chỗ. Đó là một việc làm hết sức cảm động về sự trao đổi quảng giao văn hoá vừa vô thức vừa ý thức.

Có thể nói sự đóng góp của họ dù vô thức hay ý thức đều có công lớn với việc giữ gìn văn hoá Việt và bản sắc của nó. Nó là dòng chảy chậm không ngừng ngay trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Nói từ không ngừng, bởi ngay thế hệ thứ hai, cả khi sử dụng ngôn ngữ nước ngoài để sáng tác, muốn hay không muốn những tác phẩm của họ ít nhiều không thoát ra khỏi tâm thức họ mang văn hoá việt trong trái tim và huyết hệ Việt. Trường hợp như tác giả Phạm Thị Lan, 19 tuổi, sinh ra tại Séc, người vừa đoạt giải nhất trong cuộc thi lớn 2009, tồn tại 14 năm qua tại Cộng hoà Séc, với sáng tác bằng tiếng Séc: Ngựa trắng, Rồng vảng, được giới phê bình văn học tại Sec đều đánh giá: nếu không hiểu người Việt và văn hoá Việt thì không thể tạo nên sự thành công của tác phẩm (2) là minh chứng rất sinh động về vấn đề này.

Từ những hoạt động văn hoá nghệ thuật tại hải ngoại nói trên, phải nói sự quảng bá và giữ gìn bản sắc văn hoá Việt, trước hết phải trên cơ sở nền tảng gốc là tự tình yêu, trái tim của mỗi con người trong và ngoài nước, ở tất cả các hoạt động văn hoá nghệ thuật. Thiếu điều ấy có lẽ không có những kết quả to lớn mà thế giới biết tới Việt Nam như hôm nay, bên cạnh sự hiểu biết của họ, về tính anh hùng ca trong chiến tranh chống ngoại xâm của dân tộc Việt. Nhận thức rò việc quảng bá văn  hoá Việt tại hải ngoại là một dòng chảy chậm có sức ngấm lâu bền và dai dẳng, có vai trò quan trọng  gìn giữ bản sắc Việt và quảng giao văn hoá Việt trên thế giới đồng thời quan tâm và tạo điều kiện nhiều hơn nữa cho giới văn nghệ sĩ  và các nhà hoạt động văn hoá xã hội hải ngoại hoạt động, là điều hết sức cần thiết hiện nay. Nó không chỉ ảnh hưởng tới việc thu hút nhân tài thế hệ thứ hai thứ ba của người Việt mà còn tác động ngược trở về trong nước trong việc gìn giữ bản  sắc văn hoá Việt khi thế hệ trẻ trong nước ít nhiều quan tâm tới các văn nghệ sĩ người Việt có tên tuổi trên thế giới.

                                                                                                        Berlin-Hà Nội tháng 11-2009

Chú thích 1- Giáo sư Nghệ sĩ Đặng Ngọc Long hiện là Hiệu trưởng trường âm nhạc Gesundbrunnen - Berlin. Năm 2009 Đặng Ngọc Long được ghi tên vào từ điển danh nhân Who's Who (The People Lexicon).

Chú thích 2: http://vietinfo.eu/199/32422/cac-bao-sec-phong-v%E1%BA%A5n-nguoi-viet-tre-duoc-giai-thuong-van-hoc-cua-cau-lac-bo-sach

Box 1: Khi được hỏi về ý nghĩa truyền thuyết Việt trong tác phẩm, Phạm Thị Lan nói:  Thật là đơn giản. Mẹ tôi thường đọc cho nghe những câu chuyện cổ tích và danh ngôn Việt Nam. Tôi rất hào hứng nghe. Nhưng tôi cũng rất thích truyện cổ tích Séc mà tôi thường được xem trên truyền hình... Ở châu Á, con rồng là biểu tượng cho sự may mắn và giàu có, còn ở trong hầu hết các truyện cổ tích Séc thì rồng thường là kẻ ác cần phải bị trừng trị.(1)

 Box 2: Frank Schmitz , Giáo sư âm nhac Đức viết: …Trường phái (âm nhạc)Á-Âu thì nhiều nhạc sĩ đã đi tìm tòi và thể hiện, nhưng theo nhận xét của Giáo sư Nghệ sĩ Inge Wilcrok (Nhạc viện Berlin): "âm nhạc của Đặng Ngọc Long mang hơi thở của sự sống, anh truyền cảm những gì anh đã trải qua, anh sống ở châu Âu nhưng tâm hồn anh là dòng máu Việt…“… Báo Bưu điện buổi sáng tại Berlin đã viết: ...Khán giả  hoan nghênh nhiệt liệt Nghệ sĩ Ghi taĐăng Ngọc Long qua các tác phẩm do chính  anh biên soạn và sáng tác cho đàn Ghi ta cổ điển. Nghe anh trình tấu, người ta cảm thấy như đang sống ở trên quê hương Việt Nam của anh. ...“ hay là: "...Với những kỹ thuật độc đáo tự khám phá trên cây đàn Ghi ta, Đặng Ngọc Long đã áp dụng vào các bản nhạc dân ca truyền thống của quê hương anh một cách tài tình. "... (Tap chi TIP- Berlin) Chính vì sự mới lạ, hiệu quả đó, một số bài của anh đã được hội động nghệ thuật chọn làm bài bắt buộc cho nhiều kỳ thi Quốc tế. Và đặc biệt bài "Bèo dạt mây trôi" (dân ca quan họ Bắc ninh do anh chuyển soạn) và "Morning-Mai" sẽ được chọn làm bài thi vào tháng 10 năm 2010 sắp tới.

Box 3: Châu Hồng Thuỷ, nhà thơ, Chủ tịch Hội văn học nghệ thuật Việt Nam tại LB Nga: Sinh hoạt Việt Nam tại Nga giống như một xã hội Việt Nam thu nhỏ…Người Việt sống ở Nga trong việc hành nghề phải nói tiếng Nga, còn đa phần trong mối giao dịch cộng đồng họ nói tiếng Việt…Những người làm công tác Văn học nghệ thuật Việt Nam tại Nga hoạt động trên cái nền (đời sống) của người Việt. Hoạt động của họ góp phần bảo tồn bẳn sắc văn hoá dân tộc, đồng thời cũng góp phần giới thiệu văn hoá Nga với cộng đồng (qua tiếng Việt và Nga)…Chúng tôi có tạp chí Người bạn đường và Tao đàn góp phần nâng cao thị hiếu và trình độ thẩm mỹ trong cộng đồng… Từ khi Liên Xô tan vỡ, quan hệ giữa Hội nhà văn VN và Nga bị gián đoạn, chúng tôi góp phần khôi phục lại mối quan hệ ấy.  Vừa qua tháng 11-2009 chúng tôi đã chắp nối cho trường viết văn Goocki với Trường Đại học văn hoá Việt Nam (Khoa sáng tác lý luận phê bình - nguyên xưa là Trường viết văn Nguyễn Du) tiếp tục hợp tác đào tạo và giảng dạy.

Box 4: Dịch giả Kim Hiền tại LB Nga: …Khi dịch một tác phẩm của Gogon cho tạp chí Văn học nước ngoài để giới thiệu cho độc giả Việt Nam, với truyện  Những điền chủ nếp xưa, tôi cứ băn khoăn mãi khi chọn cụm từ nếp xưa thay vì kiểu xưa như người trước đã dịch. Tôi nghĩ, những người dịch như tôi ở nước ngoài phải cần cù mót chữ Việt. Điều đó rất quan trọng, vì theo tôi, không nên biến tác giả như Bunhin, rất nổi tiếng của nước ngoài, khi vào Việt Nam thành Kim Hiền nào đó. Sự chuyển ngữ với tôi là cần cố gắng giữ  nguyên văn phong, tính cách riêng của Bunhin,  nhưng đồng thời có thuần thục ngôn ngữ Việt, thì mới có thể lột tả đúng bản chất  của nguyên tác.  Tôi chả có tham vọng gì lớn, chỉ cố gắng có thêm bạn đọc Việt, cho họ hưởng thụ tinh thần Nga thật cao đẹp. Những tác phẩm kinh điển tôi chọn dịch cho bạn đọc,  như thế hệ cha mẹ chúng tôi đã từng tiếp nhận tinh thần nhân bản của một nền văn học vĩ đại Nga, của các dịch giả đi trước…