Chuyện “Quỹ đen” ở nông trường Sông Hậu nhìn từ… Indonesia

Cái lý làm cho dân chịu, cái tình mới làm cho dân phục

Nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình, sau bản án phúc thẩm "vụ Nông trường Sông Hậu", bình luận về "hành vi lập quỹ" của bị cáo Trần Ngọc Sương, như sau: "Đây không phải là"Quỹ đen" mà phải gọi đúng tên là"Quỹ đời sống", trong thời gian đó người ta cũng gọi đây là"Quỹ đời sống.Cô ấy duy trì quỹ đó không phải để cho riêng mình tiêu xài, cũng không hề có gì giấu giếm để phục vụ cho những mục đích cá nhân". Bộ trưởng Bộ Công an Lê Hồng Anh cho biết đang yêu cầu công an tỉnh Cần Thơ “báo cáo” sớm vụ việc với mục đích “thẩm tra toàn bộ tiến trình” điều tra vụ án. “Trước những vụ án có nhiều luồng dư luận, đây là việc làm cần thiết,” ông Lê Hồng Anh nói. Ngày 23-11, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng cũng trả lời các nhà báo rằng: “Các cơ quan chức năng phải có trách nhiệm lắng nghe các luồng ý kiến thông tin để xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.” Trước đó, hơn 100 người nông dân đã "viết đơn xin ở tù thay" cho bà Ba Sương. Tràn ngập các báo và truyền hình cả nước là hình ảnh những người nông dân òa khóc sau khi tòa phúc thẩm tuyên y án 8 năm tù cho nguyên giám đốc nông trường Sông Hậu.

Vì sao một vụ án hình sự đơn giản, vì sao một bị cáo bị tuyên án 8 năm tù về một hành vi vi phạm hình luật lại gây ra xúc động lớn trong dư luận xã hội đến như vậy? Câu trả lời không phải vì bà Ba Sương đã từng được tặng danh hiệu anh hùng lao động, cũng không phải là vì bà là người Việt Nam đầu tiên được vinh danh người phụ nữ ấn tượng Châu Á Thái Bình Dương. Mà là bởi bà đã hy sinh cả tuổi xuân của mình cho những người nông dân. Không chồng, không con, không nhà không cửa, không có bất cứ thứ gì cho riêng mình. Là bởi bà là "nạn nhân" của chính những hành động nhân đạo, vì nông dân của mình.

Những người nông dân Sông Hậu khẳng định "quỹ đời sống", mà Tòa án coi là "quỹ đen" kia là cũng chỉ vì họ, chỉ để chăm chút cho đời sống của họ, chứ bà Sương thì không có, không được gì hết.

Không bàn đến tính đúng sai của bản án 8 năm tù, chỉ xin nói đến cái tình bên trong cái lý của pháp luật và việc áp dụng pháp luật.

Luật Hammurabi, văn bản luật cổ nhất của Babylon cổ đại, ban hành vào khoảng năm 1760 trước công nguyên có nhắc tới 32 trường hợp phải xử tử hình. Nhưng trong phần kết luận, Hammurabi khẳng định lại mục đích của Bộ luật là: “Để cho kẻ mạnh không hà hiếp kẻ yếu; để cho những người cô quả có thể nương tựa ở thành Babilon… để cho những kẻ thiệt thòi được trình bày lẽ phải". Tư tưởng tiến bộ nhất của bộ luật cổ xưa cách nay đã hơn 5 thế kỷ, là: Luật pháp sinh ra rút cục cũng là bảo vệ quyền lợi của nhân dân nói chung, chứ không thể đi ngược lại ý chí nguyện vọng của người dân. Ở Việt Nam , Quốc triều Hình luật ban hành thời Lê sơ cũng nổi tiếng về vấn đề thể hiện tư tưởng nhân đạo. Điều 17 Quốc Triều Hình Luật qui định: "Khi phạm tội chưa già cả tàn tật, đến khi già cả tàn tật mới bị phát giác thì xử theo luật già cả tàn tật". Biện pháp mang tính chất nhân đạo nhất, lần đầu tiên được quy định trong lịch sử luật học Việt Nam cũng bắt đầu trong bộ luật này. Đó chính là quy định cho chuộc tội bằng tiền. Các nhà nghiên cứu luật học sau này đã phân tích rằng ngay trong những hình luật hà khắc nhất trong lịch sử nhân loại thì ngoài việc tính đến cái đúng, cái sai, cũng phải xem đến cái lý, cái tình và việc áp dụng pháp luật để có được tinh thần "thượng tôn pháp luật" cũng phải xem xét thực tế, để việc áp dụng đó phù hợp với thực tế, được số đông, ở đây là nhân dân, ủng hộ.

Năm 2007, Tổng thống Indonesia Susilo Bambang Yudhoyono đã quyết định xoá án cho cựu độc tài Suharto sau cuộc họp với các nhà lập pháp. Bộ trưởng các vấn đề an ninh và chính trị Widodo Adisucipto bấy giờ cho biết : "Quyết định ông Suharto được dựa trên việc xem xét kĩ lưỡng các tiền lệ, cư xử của tất cả các cựu tổng thống trước đó, thái độ của công chúng và những gì liên quan đến các khía cạnh kinh tế, chính trị, luật pháp, nhân đạo, sức khoẻ và đạo đức". Nguyên Tổng thống Suharto khi đó đã phải đứng trước cáo buộc đã biển thủ 600 triệu USD tiền công quỹ. Ngoài ra, trong việc lập và sử dụng quỹ Supersemar, một quỹ học bổng dành cho trẻ em nghèo, tương tự như "Quỹ đời sống" ở Sông Hậu, tòa án Indonesia cho rằng một khoản tiền lên tới 440 triệu USD đã bị rút ruột trong suốt 20 năm. Tuy nhiên, Án hình sự được dỡ bỏ, chỉ còn giữ nguyên phần dân sự của bản án, bởi cái tội của ông Suharto có thể nặng, nhưng cái công của ông với nhân dân trong suốt 32 năm cầm quyền còn "nặng" hơn. Phán quyết này sau đó đã được người dân Indonesia ủng hộ và đánh giá rất cao về sự hợp lý hợp tình, hợp dân ý.

Khổng Tử đã từng đưa ra một nhận định nổi tiếng khi luận bàn về vai trò của pháp luật trong mối liên hệ với đạo đức. Ông cho rằng: “Luật pháp (nếu) chỉ là công cụ dẫn dắt bằng chính, chấn chỉnh bằng hình, dân chịu mà vô sỉ. Dẫn dắt bằng đức, chấn chỉnh bằng lễ, dân mới biết tự trọng và vào nề nếp… Pháp luật chỉ khiến người ta sợ mà không dám làm điều ác, còn dùng đức trị thì người ta xúc động tận trong lòng và tự nguyện thực hiện, không phải vì sợ pháp luật mà là vì sợ xấu hổ trước người khác, sợ lương tâm cắn rứt đến chết dần, chết mòn”

Pháp luật Việt Nam không áp dụng tiền lệ án trong xét xử nhưng trường hợp bà Trần Ngọc Sương hoàn toàn có thể trở thành một tiền lệ khi miễn trừng phạt bằng hình luật, để thấy rằng việc áp dụng luật ở Việt Nam không chỉ "nêu" một chữ hình, mà còn tính đến cái tình, bên cạnh cái lý, là đã không bàng quan với dư luận xã hội, để dân chịu, dân phục.