Điên nặng: Căn bệnh kinh niên và Lời đề nghị khiếm nhã

Căn bệnh kinh niên và Lời đề nghị khiếm nhã

 Tháng 7-2008, lầm đầu tiên trong lịch sử ngành điện lực, EVN xin lỗi khách hàng về tình trạng cắt điện "vô tội vạ" ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt của người dân. TGĐ EVN Phạm Lê Thanh bấy giờ giải thích nguyên nhân việc cắt điện vô tội vạ là do "Nhu cầu điện tăng cao", rồi thì "Những nguồn điện mới chưa vào hệ thống điện", rồi thì "Các hồ thủy điện ở miền Nam đang ở sát mực nước chết, chỉ chạy được công suất giới hạn"... Tức là thiếu điện là do ai bảo khách hàng dùng điện quá nhiều. Thiếu điện là do...thời tiết. Lý do duy nhất thuộc về trách nhiệm của  EVN thì cũng được giải thích theo hướng bất khả kháng, là vì khách quan. Những lý do này không mới so với những lý do mà EVN từng đưa ra trong suốt 10 năm qua.

Đầu năm 2009, khi đề xuất việc tăng giá điện, EVN đưa ra lý do "điều chỉnh"  là vì "thiếu vốn". Giá điện sau đó đã tăng, bất chấp việc tăng giá điện, được Bộ Công Thương dự báo, sẽ làm giảm tốc độ GDP khoảng 0,05%- 0,07% và làm tăng CPI khoảng 0,25%- 0,3%. Việc tăng giá điện (từ 1-3-2009) đã mang lại cho EVN tổng số tiền 6.900 tỷ đồng của riêng năm 2009. Dù là "không nhiều nhặn gì" nhưng con số này 0,44% GDP, là 13-17% số tiền mỗi gia đình phải trả, là 2.400-2.700 tỷ đồng mà các DN sẽ tính vào chi phí giá thành và cuối cùng cũng đổ cả lên đầu người tiêu dùng.

Giá điện tăng, EVN thu tiền về rồi, nhưng năm nay, lại một lần nữa, ngành điện lại dự báo "thiếu điện". Chuyện này thực ra cũng không có gì mới dù thiếu điện năm nay dự báo là còn trầm trọng hơn năm ngoái (EVN dự báo thiếu tới 1,07 tỷ kWh điện trong mùa khô). Ngoài những nguyên nhân gây ra thiếu điện "truyền thống", thì có một "nét mới": Thiếu điện là vì tại ông Dầu khí. EVN đổ lỗ cho tập đoàn này đã  không cung cấp đủ lượng khí theo yêu cầu sản xuất.

Cách đây chưa lâu, Thứ trưởng Bộ Công Thương Đỗ Hữu Hào bày tỏ: Với tổng công suất đặt của hệ thống điện quốc gia hiện nay là 14.000-15.000MW, cả nước luôn trong tình trạng "ăn đong" về điện. Phát điện được bao nhiêu thì dùng bấy nhiêu. Trong khi đó, để đảm bảo an ninh năng lượng, hệ thống điện quốc gia phải có 20-30% công suất dự phòng, nghĩa là Việt Nam phải có ít nhất 4.000-5.000MW dự trữ.

Việc "ăn đong", một biểu hiện của căn bệnh thiếu điện kinh niên, thực chất phản ánh sự rối như canh hẹ trong các quản lý, điều hành của lãnh đạo EVN.

Cứ đến chuẩn bị mùa khô là kêu thiếu điện, cho thấy EVN quá phụ thuộc vào các nhà máy thủy điện, phụ thuộc vào nhà máy thủy điện, tức là phụ thuộc vào ông giời.

Trong khi các nhà máy thủy điện được xây một cách tràn lan, đến mức nhiều tỉnh bắt đầu tính đến phương án phải cắt giảm các dự án thủy điện, thì chỉ cần một mùa "thiếu nước" là đồng loạt các nhà máy thủy điện dừng hoạt động. Năm nay, sự "thiếu nước"  thể hiện ngay trên con số mực nước thấp kỷ lục trên hệ thống sông hồ khu vực Bắc Bộ. Nhưng không phải tới bây giờ chuyện thừa "thủy điện- thiếu nước" mới được cảnh báo. Còn nhớ vài năm trước, miền Bắc, mà phải nói là cả nước, phải trông chờ "đỏ con mắt bên phải" vào một con lũ, dù chỉ là lũ tiểu mãn, để nhà máy thủy điện Hòa Bình không phải dừng phát điện hoàn toàn. Bấy giờ, rất nhiều ý kiến rằng: ừ, thủy điện cũng tốt thôi, nhưng thủy điện chỉ là một thành tố làm nên điện, chứ không phải đếm thủy điện tính điện theo kiểu tính cua trong lỗ. Không phải phát triển thủy điện theo kiểu để cả vấn đề an ninh năng lượng, rồi thì đời sống mấy chục triệu dân trông cả vào một con lũ tiểu mãn.

Thiếu điện luôn được đổ lỗi cho thiếu vốn, trong khi ngành điện là ngành được đầu tư lớn nhất trong các ngành kinh tế. Tại sao thiếu vốn? Bởi vốn EVN còn bận ở trong các công ty bảo hiểm, bị chôn ở các ngân hàng, bị đắm trong thì trường chứng khoán. Có thời điểm đầu tư ngoài ngành của EVN lên tới hơn 3.590 tỷ, chiếm 7,22% vốn đầu tư. Tổng kiểm toán Vương Đình Huệ, một người ngoại đạo với điện cũng biết rằng số tiền này có thể dùng để xây 1 nhà máy nhiệt điện công xuất khoảng 50 MW. Chuyện kêu cứ kêu, vung tiền cứ vung tiền nực cười và gây phản đối trong dư luận đến mức sau đó, Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải đã phải yêu cầu EVN chấm dứt ngay tình trạng đầu tư ra ngoài ngành để tập chung vào nhiệm vụ chính.

Kêu lỗ, trong khi năm ngoái, Tập đoàn này lại đề nghị Chính phủ cho được trích thưởng 1.002 tỷ đồng để thưởng cho thành tích kinh doanh thua lỗ. Một "Lời đề nghị khiếm nhã" làm trò cười cho công luận.

Kêu thiếu vốn để được tăng giá điện, trong khi những yếu tố có thế làm giảm giá thành điện thì lại không được chú trọng. Chẳng hạn, với mức tổn thất điện là 10,56%, EVN chỉ cần cố gắng thực hiện hạ mức tổn thất chỉ còn 8% (theo Quyết định 276 của Thủ tướng) thì số tiền tiết giảm được đã lên tới hơn 1.400 tỷ đồng. Trong báo cáo mới nhất, Bộ Công thương tỏ ra lo ngại về tình trạng hàng loạt công trình điện bị chậm tiến độ từ 6 tháng tới 1 năm. Ước tính từ nay đến năm 2011, trung bình mỗi năm, Việt Nam sẽ bị hụt mất 22-31% công suất điện so với tổng công suất điện cần bổ sung. Cụ thể, việc có tới 8 công trình bị chậm tiến độ sẽ làm nguồn điện quốc gia sẽ thiếu 966MW, chiếm tới 28% tổng công suất cần bổ sung. Chưa ai tính được việc chậm tiến độ, ngoài việc gây thiếu điện, còn làm lãng phí đến mức nào.

Thiếu vốn, nhưng vốn lại được dùng quá lãng phí bởi vậy thiếu điện sẽ vẫn là căn bệnh kinh niên của EVN, trong khi việc hình thành thị trường điện cạnh tranh, từng được Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải đánh giá sẽ là phương tiện để nhằm đảm bảo mục tiêu cung cấp đủ điện cho nền kinh tế xã hội, thì hiện vẫn còn nằm trên giấy.